ปุ่มปิดประตูลิฟต์ที่กดย้ำทุกวัน อาจไม่ได้ทำให้ประตูปิดเร็วขึ้นเลย

กดรัวแค่ไหน ลิฟต์ก็อาจไม่ได้รีบปิดประตูให้คุณ

เชื่อว่าหลายคนเคยทำเหมือนกัน พอเดินเข้าลิฟต์ปุ๊บ นิ้วก็พุ่งไปกดปุ่ม 'ปิดประตู' ทันที หวังให้ลิฟต์รีบออก จะได้ไม่เสียเวลารอ หรือไม่ต้องลุ้นว่าจะมีคนวิ่งมาทันอีกคน แต่เรื่องที่หลายคนไม่รู้ก็คือ ปุ่มนี้ในอาคารสำนักงานจำนวนไม่น้อย อาจไม่ได้สั่งให้ประตูปิดเร็วขึ้นเลยแม้แต่นิดเดียว

สิ่งที่กำลังเกิดขึ้นเรียกว่า Placebo Button หรือพูดง่าย ๆ คือปุ่มที่ทำให้เรารู้สึกว่าตัวเองมีอำนาจควบคุม ทั้งที่ระบบจริงไม่ได้ตอบสนองตามที่เราคิด

ทำไมถึงมีปุ่มที่กดแล้วเหมือนไม่มีผล?

เหตุผลไม่ได้มาจากความขี้เกียจของผู้ผลิตลิฟต์ แต่เกี่ยวข้องกับการออกแบบระบบให้ปลอดภัยและรองรับผู้ใช้งานทุกคน โดยเฉพาะอาคารสาธารณะและอาคารสำนักงานขนาดใหญ่ ประตูจะต้องเปิดค้างไว้อย่างน้อยช่วงเวลาหนึ่ง เพื่อให้ผู้สูงอายุ ผู้ใช้รถเข็น หรือคนที่เดินช้า มีเวลาขึ้นลิฟต์ได้อย่างปลอดภัย

เมื่อระบบตั้งเวลาไว้แล้ว การกดปุ่มปิดประตูทันทีหลังเดินเข้าไป จึงอาจไม่มีผลอะไร เพราะซอฟต์แวร์ของลิฟต์จะรอให้ครบเวลาที่กำหนดก่อนอยู่ดี

เราไม่ได้ควบคุมลิฟต์ แต่กำลังรู้สึกว่าตัวเองควบคุมได้

นักจิตวิทยาเรียกความรู้สึกแบบนี้ว่า Illusion of Control หรือภาพลวงของการควบคุม มนุษย์มักรู้สึกสบายใจขึ้นเมื่อได้ลงมือทำอะไรสักอย่าง แม้ว่าสิ่งนั้นจะไม่ได้เปลี่ยนผลลัพธ์จริงก็ตาม

ลองนึกภาพว่าคุณกำลังรีบไปประชุม ถ้ายืนเฉย ๆ รอประตูปิด คุณอาจรู้สึกว่าทุกวินาทียาวนานผิดปกติ แต่ถ้าได้กดปุ่มสักครั้ง สมองจะรับรู้ว่าตัวเองกำลังแก้ปัญหา ความหงุดหงิดจึงลดลง แม้เวลาที่ใช้จะเท่าเดิมทุกประการ

แล้วปุ่มนี้ใช้ไม่ได้ทุกที่จริงหรือ?

คำตอบคือ ไม่ใช่ เพราะลิฟต์แต่ละอาคารถูกตั้งค่าต่างกัน บางแห่งปุ่มปิดประตูทำงานตามปกติ บางแห่งทำงานเฉพาะหลังประตูเปิดมาครบเวลาขั้นต่ำ ขณะที่บางแห่งจะตอบสนองเฉพาะเมื่ออยู่ในโหมดพิเศษ เช่น โหมดเจ้าหน้าที่ซ่อมบำรุง หรือโหมดสำหรับเจ้าหน้าที่ดับเพลิง

จึงไม่สามารถสรุปได้ว่าปุ่มปิดประตูทุกตัวบนโลกเป็นปุ่มหลอก เพียงแต่ในอาคารสำนักงานและอาคารสาธารณะจำนวนมาก ปุ่มนี้อาจถูกตั้งค่าให้ไม่สามารถเร่งการปิดประตูได้ในสถานการณ์ปกติ

ไม่ใช่มีแค่ลิฟต์ที่ใช้แนวคิดนี้

แนวคิด Placebo Button ยังพบได้กับสิ่งรอบตัวอีกหลายอย่าง เช่น ปุ่มกดไฟข้ามถนนในบางเมืองที่ระบบไฟทำงานอัตโนมัติอยู่แล้ว หรือเทอร์โมสตัทในสำนักงานบางแห่งที่หมุนได้แต่ไม่ได้เปลี่ยนอุณหภูมิจริง เพราะระบบปรับอากาศถูกควบคุมจากส่วนกลาง

ทั้งหมดมีจุดประสงค์คล้ายกัน คือช่วยให้ผู้ใช้งานรู้สึกว่าตัวเองมีส่วนร่วมกับระบบ ลดความหงุดหงิด และลดการร้องเรียนได้ในหลายกรณี

ครั้งหน้าถ้าคุณกดปุ่มปิดประตูลิฟต์แล้วประตูยังไม่ยอมปิด อย่าเพิ่งโทษว่าลิฟต์เสีย

มีโอกาสไม่น้อยที่ลิฟต์กำลังทำงานตามที่ถูกออกแบบไว้ทุกอย่าง เพียงแต่ระบบเลือกให้ความสำคัญกับความปลอดภัยและการเข้าถึงของผู้ใช้งานมากกว่าความรีบร้อนของคนเพียงคนเดียว ส่วนปุ่มที่คุณกดนั้น ก็อาจกำลังทำหน้าที่สำคัญอีกแบบ นั่นคือช่วยให้คุณรู้สึกว่าได้ลงมือทำอะไรสักอย่าง แม้สุดท้ายประตูจะปิดในเวลาเดิมก็ตาม