จากวังสยามสู่ลอนดอน เรื่องจริงของ Pho และ Mia แมวไทยคู่ประวัติศาสตร์

แมวไทยสองตัวเคยทำให้ชาวอังกฤษตื่นตะลึงจริง แต่ไม่ได้เข้าไปเป็นสัตว์เลี้ยงในราชสำนักอังกฤษอย่างที่เล่าต่อกันมา

เรื่องของแมววิเชียรมาศชื่อ Pho และ Mia มักถูกเติมสีสันจนกลายเป็นนิทานข้ามทวีป บางฉบับเล่าว่าแมวคู่นี้สร้างความฮือฮาในพระราชวังอังกฤษ บางฉบับถึงขั้นบอกว่าชนชั้นสูงแย่งกันเลี้ยงเพราะเชื่อว่าเป็นแมวศักดิ์สิทธิ์จากราชสำนักสยาม ฟังแล้วน่าตื่นเต้นไม่น้อย แต่เมื่อไล่ดูหลักฐานที่พอเชื่อถือได้ เหตุการณ์สำคัญเกิดขึ้นในวงการประกวดแมวของกรุงลอนดอนมากกว่าจะเกิดหลังประตูพระราชวัง

ตัวละครสำคัญของเรื่องคือ เอ็ดเวิร์ด เบลนโคว์ โกลด์ ซึ่งมักเรียกสั้น ๆ ว่า โอเวน โกลด์ เจ้าหน้าที่กงสุลอังกฤษประจำกรุงเทพฯ ในปี พ.ศ. 2427 เขานำแมวจากสยามสองตัวกลับไปอังกฤษ ตัวผู้ชื่อ Pho ตัวเมียชื่อ Mia แล้วมอบให้ลิเลียน โกลด์ น้องสาวเป็นผู้ดูแล เรื่องเล่าที่แพร่หลายระบุว่าแมวคู่นี้เป็นของพระราชทานจากพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว แม้รายละเอียดบางจุดยังถูกนักประวัติศาสตร์แมวถกเถียงกันอยู่ แต่ชื่อของ Pho และ Mia ปรากฏอยู่ในประวัติการพัฒนาสายพันธุ์แมวสยามในอังกฤษอย่างชัดเจน

สิ่งที่คนอังกฤษเห็น ไม่เหมือนแมวบ้านที่คุ้นตา

ลองนึกภาพชาวลอนดอนปลายคริสต์ศตวรรษที่ 19 ซึ่งคุ้นกับแมวขนสีเดียว แมวลาย หรือแมวขนยาวแบบเปอร์เซีย จู่ ๆ มีแมวรูปร่างเพรียว หน้ากับปลายหูเป็นสีเข้ม ขาทั้งสี่และหางมีแต้มสีชัด ดวงตากลับเป็นสีฟ้าสดเดินเข้ามาในงานประกวด ความแปลกตาเช่นนี้ย่อมเรียกคนให้เดินตามมามุงดูได้ไม่ยาก

สีแต้มของแมววิเชียรมาศเกิดจากลักษณะทางพันธุกรรมที่ทำให้เม็ดสีแสดงชัดในบริเวณที่มีอุณหภูมิต่ำกว่า จึงเห็นสีเข้มตรงหน้า หู อุ้งเท้า และหาง ลูกแมวแรกเกิดมักมีสีอ่อน ก่อนที่แต้มสีจะค่อย ๆ ปรากฏเมื่อโตขึ้น สำหรับคนอังกฤษในยุคนั้น ภาพแมวลำตัวสีงาช้างตัดกับแต้มสีน้ำตาลเข้มและดวงตาสีฟ้าแทบจะเหมือนสัตว์จากภาพวาดตะวันออก

ครอบครัวแมวที่ขึ้นเวทีคริสตัลพาเลซ

ปีถัดมา Pho และ Mia ให้กำเนิดลูกสามตัว มีชื่อว่า Duen Ngai, Kalohom และ Khromata ซึ่งถอดเสียงมาจากคำไทยว่า เดือนหงาย กลาโหม และกรมท่า แมวทั้งครอบครัวถูกนำไปจัดแสดงในงานประกวดแมวที่คริสตัลพาเลซ กรุงลอนดอน เมื่อปี พ.ศ. 2428 การปรากฏตัวครั้งนั้นช่วยให้ชื่อ Siamese Cat เริ่มติดหูคนเลี้ยงแมวในอังกฤษ

แมวสยามไม่ได้ชนะใจผู้ชมเพียงเพราะหน้าตา พฤติกรรมของมันก็ต่างจากภาพแมวเงียบ ๆ ที่คนยุโรปเคยชิน แมวกลุ่มนี้ส่งเสียงเก่ง ชอบติดตามเจ้าของ แสดงอารมณ์ชัด และดูคล้ายกำลังสนทนากับคน คุณสมบัติเหล่านี้กลายเป็นเสน่ห์ประจำสายพันธุ์มาจนถึงทุกวันนี้

ชื่อ Siamese จึงไม่ได้ดังจากพระราชวังอังกฤษ แต่ดังจากเวทีประกวดและวงสนทนาของคนรักแมว

ความนิยมไม่ได้ระเบิดขึ้นชั่วข้ามคืน เพราะแมวนำเข้าจากสยามยังมีจำนวนน้อย การผสมพันธุ์ยุคแรกเต็มไปด้วยข้อจำกัด ลูกแมวบางครอกไม่แข็งแรง และมีบันทึกว่าลูกทั้งสามของ Pho กับ Mia เสียชีวิตหลังการประกวดไม่นานโดยไม่ทราบสาเหตุ ถึงกระนั้น ภาพลักษณ์ของแมวจากดินแดนสยามได้ฝังอยู่ในความสนใจของนักเพาะพันธุ์แล้ว หลังจากนั้นจึงมีการนำแมวลักษณะใกล้เคียงกันจากเอเชียตะวันออกเฉียงใต้เข้าสู่อังกฤษเพิ่มขึ้นทีละชุด

จากของหายาก สู่การตั้งสมาคมเฉพาะสายพันธุ์

วันที่ 16 มกราคม พ.ศ. 2444 กลุ่มผู้เลี้ยงและเพาะพันธุ์ได้ก่อตั้ง Siamese Cat Club ขึ้นในอังกฤษ สโมสรแห่งนี้ระบุว่าตนเป็นสมาคมแห่งแรกที่ตั้งขึ้นเพื่อดูแลแมวสยามเพียงสายพันธุ์เดียว ลิเลียน โกลด์ ซึ่งต่อมาใช้นามสกุล วีลีย์ มีส่วนร่วมในการก่อตั้งด้วย จากผู้หญิงที่รับเลี้ยงแมวสองตัวจากพี่ชาย เธอกลายเป็นคนสำคัญในประวัติศาสตร์แมวสยามฝั่งตะวันตก

สโมสรช่วยวางมาตรฐานรูปร่าง สีแต้ม และลักษณะสายพันธุ์ ทำให้แมวจากสยามไม่ใช่เพียงของแปลกในงานแสดงอีกต่อไป แต่กลายเป็นสายพันธุ์ที่มีทะเบียน มีการประกวด และมีแผนผังเครือญาติจริงจัง จุดนี้เองที่ทำให้แมววิเชียรมาศถูกนำไปพัฒนาต่อจนเกิดภาพแมวไซมีสแบบตะวันตก

• แบบดั้งเดิม ลำตัวสมส่วน ศีรษะค่อนข้างมน คล้ายแมววิเชียรมาศที่พบในไทย

• แบบประกวดสมัยใหม่ ลำตัวยาวเพรียวมาก ศีรษะเป็นทรงลิ่ม หูใหญ่ และขายาว

แมวสองแบบนี้มีรากร่วมกัน แต่ผ่านการคัดเลือกคนละทางมาหลายชั่วรุ่น จึงไม่ควรนำภาพแมวไซมีสหน้าสามเหลี่ยมจัดในปัจจุบันไปฟันธงว่า Pho และ Mia ต้องมีหน้าตาแบบเดียวกัน ภาพและคำบรรยายจากยุคแรกชี้ว่าแมวสยามที่เดินทางออกจากกรุงเทพฯ มีโครงสร้างใกล้แมวไทยพื้นถิ่นมากกว่า

แล้วคำว่าแมวแห่งราชสำนักมาจากไหน?

ชาวตะวันตกนิยมเรียกแมวชนิดนี้ว่า Royal Cat of Siam เพราะโยงเข้ากับสยาม พระมหากษัตริย์ และภาพดินแดนตะวันออกอันลึกลับ คำเรียกนี้ช่วยเพิ่มคุณค่าให้แมวหายาก แต่ยังไม่มีหลักฐานหนักแน่นว่าราชสำนักสยามเคยตั้งโครงการเพาะพันธุ์วิเชียรมาศอย่างเป็นระบบ หรือว่าคนธรรมดาถูกห้ามเลี้ยงเด็ดขาด ส่วนคำกล่าวว่า Pho กับ Mia เข้าไปโด่งดังในราชสำนักอังกฤษก็ยังไม่พบหลักฐานรองรับชัดเจน

เรื่องจริงกลับน่าสนใจกว่านิยายเสียอีก แมวไทยคู่หนึ่งเดินทางด้วยเรือจากกรุงเทพฯ ไปยังอังกฤษ ให้กำเนิดลูกที่มีชื่อภาษาไทย ขึ้นเวทีต่อหน้าฝูงชนในลอนดอน แล้วกลายเป็นส่วนหนึ่งของกระแสที่นำไปสู่การตั้งสมาคมเฉพาะสายพันธุ์ในอีกสิบกว่าปีต่อมา ทุกวันนี้ผู้เลี้ยงแมวทั่วโลกรู้จักคำว่า Siamese แม้หลายคนไม่เคยได้ยินชื่อ Pho และ Mia มาก่อน

สองชื่อนี้จึงไม่ใช่เพียงชื่อแมว แต่เป็นรอยต่อระหว่างแมววิเชียรมาศของสยามกับวงการแมวสมัยใหม่ของโลก เรื่องราวอาจไม่ได้เกิดกลางท้องพระโรงอังกฤษ ทว่าบนเวทีประกวดเล็ก ๆ ใต้หลังคากระจกของคริสตัลพาเลซ แมวไทยก็ทำให้ผู้ชมยุคนั้นหยุดมอง และสายตาคู่นั้นยังส่งอิทธิพลมาถึงโลกของคนรักแมวในวันนี้