“จักรเย็บผ้าซิงเกอร์” สมัยก่อน ทำไมถึงแพงพอ ๆ กับซื้อที่ดิน 1 ไร่?

ทุกวันนี้จักรเย็บผ้าหนึ่งเครื่องอาจเป็นเพียงอุปกรณ์งานฝีมือ แต่เมื่อกว่าร้อยปีก่อน จักรซิงเกอร์คือทรัพย์สินชิ้นใหญ่ของครอบครัว

บางบ้านต้องผ่อนกันนานหลายเดือน บางคนซื้อไว้เป็นเครื่องมือทำมาหากิน และมีเรื่องเล่าว่าราคาของมันในบางพื้นที่สูงพอ ๆ กับที่ดินหนึ่งไร่

คำเปรียบเทียบนี้อาจไม่จริงกับทุกจังหวัดและทุกช่วงเวลา เพราะราคาที่ดินแตกต่างกันมาก แต่เมื่อดูราคาจักรเทียบกับกำลังซื้อของคนในยุคนั้น ก็เข้าใจได้ทันทีว่าเหตุใดคนรุ่นปู่ย่าจึงมองจักรซิงเกอร์ไม่ต่างจากทรัพย์สินมีค่า

จักรหนึ่งคันราคาเกือบ 200 บาท ในยุคที่เงินมีค่ามาก

จักรเย็บผ้าซิงเกอร์เริ่มเข้ามาทำตลาดในสยามตั้งแต่ราว พ.ศ. 2432 โดยแต่งตั้งตัวแทนจำหน่ายในประเทศ ต่อมาในช่วงต้นรัชกาลที่ 7 ซิงเกอร์เริ่มใช้ระบบขายตรงและผ่อนชำระอย่างจริงจัง 

ข้อมูลจากฐานวัตถุทางวัฒนธรรมของศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธรระบุว่า ในปี พ.ศ. 2468 จักรเย็บผ้าหนึ่งคันมีราคาเงินสดประมาณ 180 บาท และหากซื้อแบบผ่อนจะมีราคารวมราว 200 บาท

ตัวเลขนี้อาจฟังดูน้อยในปัจจุบัน แต่ในสมัยนั้น 200 บาทไม่ใช่เงินที่ครอบครัวทั่วไปหยิบออกมาจ่ายได้ง่าย ๆ มันอาจเทียบได้กับรายได้หลายเดือนหรือยาวนานกว่านั้น ขึ้นอยู่กับอาชีพและพื้นที่อยู่อาศัย

แล้วซื้อที่ดินได้ถึงหนึ่งไร่?

ราคาที่ดินในสมัยก่อนแตกต่างกันอย่างมาก ที่ดินริมถนนหรือย่านการค้าในพระนครย่อมแพงกว่าที่นาและที่สวนในต่างจังหวัดหลายเท่า อีกทั้งระบบออกโฉนดและการกำหนดสิทธิในที่ดินยังอยู่ในช่วงพัฒนา โดยกฎหมายออกโฉนดที่ดินฉบับสำคัญประกาศใช้ใน พ.ศ. 2451 

เพราะมันไม่ได้เป็นเพียงเครื่องใช้ แต่เป็น “เครื่องผลิตเงิน”

เหตุผลที่หลายบ้านยอมเป็นหนี้เพื่อซื้อจักร คือจักรสามารถสร้างรายได้กลับมาได้จริง

ผู้หญิงที่มีฝีมือสามารถรับจ้างเย็บเสื้อ ซ่อมผ้า ทำเครื่องแบบนักเรียน เย็บมุ้ง ปลอกหมอน หรือเสื้อผ้าให้คนในชุมชน จากเดิมที่ต้องเย็บด้วยมือทีละฝีเข็ม จักรช่วยให้ทำงานได้เร็วและสม่ำเสมอขึ้นหลายเท่า

บางบ้านจึงไม่ได้ซื้อจักรเพื่อประหยัดค่าเสื้อผ้าเท่านั้น แต่ซื้อเพื่อเปิดร้านตัดเย็บเล็ก ๆ หน้าบ้าน เครื่องหนึ่งคันอาจเลี้ยงสมาชิกทั้งครอบครัว และถูกส่งต่อจากแม่ไปสู่ลูกเหมือนมรดก

ทำไมซิงเกอร์จึงขายได้ ทั้งที่แพงมาก?

แทนที่จะให้ลูกค้าจ่ายเงินก้อนเกือบ 200 บาทในครั้งเดียว บริษัทเปิดให้ผ่อนเป็นงวด พร้อมมีพนักงานเดินทางไปหาลูกค้าถึงบ้าน เก็บค่างวด ส่งมอบสินค้า และช่วยดูแลเครื่อง ระบบนี้ทำให้ชาวบ้านที่ไม่มีเงินก้อนสามารถนำจักรไปใช้หารายได้ก่อน แล้วค่อยนำรายได้มาชำระทีละงวด

ซิงเกอร์จึงมักถูกกล่าวถึงว่าเป็นหนึ่งในผู้บุกเบิกตลาดสินค้าเงินผ่อนของไทย และโมเดล “ผ่อนไป ใช้ไป ทำเงินไป” กลายเป็นหัวใจสำคัญที่ทำให้จักรแพร่เข้าไปถึงเมืองเล็กและชุมชนชนบท

ตัวเครื่องเองก็เป็นของนำเข้าที่ซับซ้อน

ในยุคที่โรงงานอุตสาหกรรมไทยยังมีไม่มาก เครื่องจักรกลที่ทำงานแม่นยำเช่นนี้จึงมีต้นทุนสูง ทั้งค่าวัสดุ ค่าขนส่ง ภาษี และการบริการหลังการขาย

แต่ข้อดีคือจักรแบบเหยียบไม่ต้องใช้ไฟฟ้า ทนทาน และหากหมั่นหยอดน้ำมันก็สามารถใช้งานได้นานหลายสิบปี 

เป็นเครื่องหมายของฐานะและความทันสมัย

บ้านใดมีจักรซิงเกอร์ตั้งอยู่กลางเรือน มักถูกมองว่าเป็นบ้านขยัน มีฝีมือ และตามทันความเปลี่ยนแปลง

ตัวจักรสีดำประดับลายทองวางอยู่บนโต๊ะไม้ ไม่ได้ถูกซ่อนเหมือนเครื่องมือธรรมดา แต่หลายบ้านตั้งไว้ในพื้นที่ที่แขกมองเห็น เพราะมันทำหน้าที่พร้อมกันทั้งเครื่องใช้ เครื่องมือประกอบอาชีพ และเฟอร์นิเจอร์แสดงฐานะ

หญิงสาวที่เย็บผ้าเป็นยังถูกมองว่ามีวิชาติดตัว สามารถตัดเสื้อให้ครอบครัวหรือหารายได้หลังแต่งงานได้ จักรเย็บผ้าจึงมีคุณค่าเชื่อมโยงกับทั้งเศรษฐกิจในบ้านและภาพของแม่บ้านสมัยใหม่

แพงกว่าทองหรือที่ดิน แต่ทำไมคนยังยอมซื้อ?

เพราะที่ดินอาจต้องรอเวลาให้มีมูลค่าเพิ่ม แต่จักรเย็บผ้าสามารถเริ่มสร้างรายได้ได้ตั้งแต่วันที่นำเข้าบ้าน

สำหรับครอบครัวหนึ่ง จักรอาจช่วยลดค่าเสื้อผ้า
สำหรับช่างเย็บผ้า มันคือหน้าร้านทั้งร้าน
สำหรับหญิงในชนบท มันคือโอกาสมีรายได้โดยไม่ต้องเดินทางออกจากบ้าน

ดังนั้น แม้ราคาจะสูงจนถูกนำไปเปรียบกับที่ดินหนึ่งไร่ คนจำนวนมากก็ยังมองว่าคุ้ม เพราะไม่ได้ซื้อเพียงเครื่องจักร แต่กำลังซื้อ อาชีพและความมั่นคงให้ครอบครัว