โอโซนคืออะไร ทำไมก๊าซชนิดเดียวกันถึงช่วยชีวิตเราได้และก็เป็นอันตรายได้ในเวลาเดียวกัน

โอโซนไม่ได้เป็นแค่คำที่ได้ยินในข่าวเรื่องโลกร้อน แต่เป็นก๊าซที่มีบทบาทสำคัญต่อชีวิตของทุกคนบนโลก

เวลาพูดถึงโอโซน หลายคนมักนึกถึงชั้นบรรยากาศที่ช่วยปกป้องโลกจากรังสีอัลตราไวโอเลต แต่ความจริงแล้วโอโซนไม่ได้มีอยู่แค่บนท้องฟ้าเท่านั้น มันยังเกิดขึ้นใกล้พื้นดินรอบตัวเราได้เช่นกัน และความน่าสนใจก็คือ โอโซนชนิดเดียวกันนี้กลับให้ผลต่างกันอย่างสิ้นเชิง ขึ้นอยู่กับว่ามันอยู่ตรงไหน

โอโซนเกิดจากอะไร

โอโซนมีสูตรเคมีคือ O3 ประกอบด้วยอะตอมออกซิเจน 3 อะตอม ต่างจากออกซิเจนที่เราใช้หายใจซึ่งมีเพียง 2 อะตอม เมื่อโมเลกุลออกซิเจนได้รับพลังงานสูงจากแสงอาทิตย์หรือการคายประจุไฟฟ้า เช่น ฟ้าแลบ ฟ้าผ่า อะตอมออกซิเจนบางส่วนจะแตกตัวและรวมตัวใหม่จนกลายเป็นโอโซน กระบวนการนี้เกิดขึ้นตามธรรมชาติอยู่ตลอดเวลา

อยู่สูง = ผู้พิทักษ์โลก
อยู่ต่ำ = มลพิษที่ควรหลีกเลี่ยง

โอโซนในชั้นสตราโตสเฟียร์ซึ่งอยู่สูงจากพื้นโลกประมาณ 15-35 กิโลเมตร มีหน้าที่ดูดซับรังสีอัลตราไวโอเลตส่วนใหญ่จากดวงอาทิตย์ หากไม่มีชั้นโอโซน สิ่งมีชีวิตบนโลกจะได้รับรังสี UV ในปริมาณที่เป็นอันตรายมากขึ้น ส่งผลต่อผิวหนัง ดวงตา ระบบนิเวศ และการเจริญเติบโตของพืชหลายชนิด

แต่เมื่อโอโซนเกิดขึ้นใกล้พื้นดิน มันกลับกลายเป็นมลพิษทางอากาศ โอโซนระดับพื้นดินไม่ได้ถูกปล่อยออกมาโดยตรง แต่เกิดจากปฏิกิริยาระหว่างแสงแดดกับก๊าซไนโตรเจนออกไซด์และสารอินทรีย์ระเหยง่ายที่มาจากไอเสียรถยนต์ โรงงาน และกิจกรรมของมนุษย์ หากมีความเข้มข้นสูงอาจทำให้ระคายเคืองตา แสบจมูก ไอ หายใจลำบาก และกระทบต่อผู้ป่วยโรคทางเดินหายใจได้

หลุมโอโซนคืออะไร

คำว่าหลุมโอโซนไม่ได้หมายถึงรูขนาดใหญ่บนท้องฟ้า แต่หมายถึงบริเวณที่ความเข้มข้นของโอโซนในชั้นบรรยากาศลดลงอย่างมาก สาเหตุหลักในอดีตมาจากสารคลอโรฟลูออโรคาร์บอนหรือ CFCs ซึ่งเคยถูกใช้ในเครื่องทำความเย็น สเปรย์ และอุปกรณ์หลายประเภท เมื่อสารเหล่านี้ลอยขึ้นสู่ชั้นบรรยากาศ จะปล่อยอะตอมคลอรีนที่ทำลายโมเลกุลโอโซนจำนวนมหาศาล

หลังจากหลายประเทศร่วมกันลดการใช้สารทำลายชั้นโอโซนผ่านความตกลงระหว่างประเทศ สถานการณ์เริ่มดีขึ้นอย่างต่อเนื่อง นักวิทยาศาสตร์พบว่าชั้นโอโซนกำลังฟื้นตัว แม้จะยังต้องใช้เวลาอีกหลายสิบปีกว่าจะกลับมาใกล้เคียงระดับเดิมในหลายพื้นที่

โอโซนยังถูกนำมาใช้งานอีกด้วย

• ใช้ฆ่าเชื้อในระบบผลิตน้ำดื่มและน้ำประปาบางแห่ง

• ใช้กำจัดกลิ่นในอุตสาหกรรมบางประเภท

• ใช้ฆ่าเชื้ออุปกรณ์และพื้นที่เฉพาะทางภายใต้การควบคุมอย่างเหมาะสม

แม้โอโซนจะมีคุณสมบัติในการฆ่าเชื้อสูง แต่ก็ไม่ควรสูดดมในปริมาณมาก เพราะสามารถระคายเคืองระบบทางเดินหายใจได้ จึงต้องใช้งานในสภาพแวดล้อมที่ออกแบบมาเฉพาะ

เรื่องของโอโซนจึงเป็นตัวอย่างที่น่าสนใจมากว่า สารชนิดเดียวกันอาจมีทั้งคุณและโทษ ขึ้นอยู่กับตำแหน่งและปริมาณที่มันอยู่ หากอยู่บนท้องฟ้ามันคือเกราะป้องกันชีวิต แต่เมื่ออยู่ใกล้พื้นดินในระดับสูง มันกลับกลายเป็นมลพิษที่เราควรหลีกเลี่ยง นี่คือเหตุผลที่คำว่า "โอโซน" จึงถูกพูดถึงทั้งในเรื่องสิ่งแวดล้อม สุขภาพ และการเปลี่ยนแปลงของโลกอยู่เสมอ