ควันรถใกล้ตัวกว่าที่คิด มีสารพิษอะไรบ้าง

กลิ่นควันจากรถคันหน้าอาจหายไปในไม่กี่วินาที แต่สิ่งที่สูดเข้าไปไม่ได้มีแค่กลิ่นเหม็น ควันรถเป็นส่วนผสมของก๊าซ อนุภาคขนาดเล็ก และสารเคมีหลายชนิด บางอย่างระคายเคืองทันที บางอย่างแทบไม่มีกลิ่น และบางอย่างสะสมผลกระทบต่อร่างกายเมื่อได้รับซ้ำเป็นเวลานาน

จุดที่น่ากังวลไม่ใช่เฉพาะถนนใหญ่หรือบริเวณรถติดหนักเท่านั้น โรงจอดรถใต้ดิน ป้ายรถเมล์ หน้าโรงเรียน ตลาดริมถนน ซอยแคบ อู่ซ่อมรถ และพื้นที่หน้าบ้านที่มีรถติดเครื่องทิ้งไว้ ล้วนเป็นจุดที่ควันสะสมได้ โดยเฉพาะเมื่ออากาศถ่ายเทไม่ดี

สารพิษในควันรถไม่ได้ออกมาเหมือนกันทุกคัน ชนิดเชื้อเพลิง อายุรถ สภาพเครื่องยนต์ ระบบบำบัดไอเสีย การบรรทุก และพฤติกรรมการขับมีผลทั้งหมด รถที่เครื่องยนต์เผาไหม้ไม่สมบูรณ์ เร่งเครื่องแรง มีควันดำ หรือไม่ได้บำรุงรักษา มักปล่อยมลพิษมากกว่ารถที่ระบบเครื่องยนต์สมบูรณ์

หนึ่งในสารที่อันตรายแบบมองไม่เห็นคือคาร์บอนมอนอกไซด์ เป็นก๊าซไม่มีสีและไม่มีกลิ่น เกิดจากการเผาไหม้เชื้อเพลิงไม่สมบูรณ์ เมื่อเข้าสู่ร่างกายจะจับกับฮีโมโกลบินในเลือดได้ดีกว่าออกซิเจน ทำให้เลือดขนส่งออกซิเจนได้น้อยลง หากได้รับในปริมาณไม่มากอาจปวดศีรษะ เวียนหัว อ่อนเพลีย คลื่นไส้ หรือรู้สึกมึนโดยไม่ทราบสาเหตุ

อันตรายจะเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็วเมื่อรถติดเครื่องอยู่ในพื้นที่ปิด เช่น โรงรถที่ปิดประตู ห้องเก็บของที่มีรถอยู่ด้านใน หรือจอดรถเปิดแอร์นอนในพื้นที่อับ ก๊าซชนิดนี้สามารถสะสมจนทำให้หมดสติและเสียชีวิตได้โดยที่ผู้ประสบเหตุไม่รู้ตัว เพราะไม่มีควันหนาหรือกลิ่นแรงมาเตือน

อีกกลุ่มหนึ่งคือออกไซด์ของไนโตรเจน โดยเฉพาะไนโตรเจนไดออกไซด์ เกิดจากการเผาไหม้ที่อุณหภูมิสูงในเครื่องยนต์ ก๊าซนี้ระคายเคืองทางเดินหายใจ ทำให้ไอ แสบคอ แน่นหน้าอก และกระตุ้นอาการหอบหืดได้ นอกจากนี้ยังมีส่วนทำให้เกิดโอโซนระดับพื้นดินและฝุ่นละอองทุติยภูมิในอากาศ

โอโซนที่อยู่ใกล้พื้นดินไม่ใช่โอโซนชั้นบรรยากาศที่ช่วยกรองรังสีจากดวงอาทิตย์ มันเกิดจากปฏิกิริยาระหว่างสารมลพิษในอากาศเมื่อมีแสงแดด และสามารถระคายเคืองปอด ทำให้หายใจลำบาก รวมถึงลดสมรรถภาพการทำงานของระบบหายใจได้ คนที่ออกกำลังกายกลางแจ้งริมถนนในช่วงแดดจัดจึงอาจสูดอากาศเข้าไปลึกและมากกว่าปกติ

สิ่งที่ถูกพูดถึงบ่อยที่สุดคือฝุ่น PM2.5 ซึ่งหมายถึงอนุภาคที่มีขนาดไม่เกิน 2.5 ไมโครเมตร เล็กจนขนจมูกกรองออกได้ไม่หมด ฝุ่นส่วนหนึ่งออกมาจากท่อไอเสียโดยตรง โดยเฉพาะเครื่องยนต์ดีเซลที่การเผาไหม้หรือระบบกรองมีปัญหา อีกส่วนเกิดขึ้นภายหลังจากก๊าซต่าง ๆ ทำปฏิกิริยาในอากาศ

ขนาดที่เล็กทำให้ PM2.5 เดินทางลึกเข้าไปถึงถุงลมปอด อนุภาคบางส่วนอาจมีองค์ประกอบของเขม่า โลหะ และสารอินทรีย์เกาะอยู่ การได้รับระยะสั้นอาจทำให้แสบตา ไอ หายใจไม่สะดวก หรืออาการภูมิแพ้และหอบหืดกำเริบ ส่วนการได้รับต่อเนื่องเกี่ยวข้องกับความเสี่ยงที่เพิ่มขึ้นของโรคหัวใจ โรคหลอดเลือดสมอง โรคปอด และมะเร็งปอด

ควันดำที่เห็นจากรถดีเซลเป็นสัญญาณว่ามีเขม่าและอนุภาคจำนวนมาก แต่การไม่เห็นควันไม่ได้แปลว่าอากาศสะอาด ก๊าซหลายชนิดและฝุ่นละเอียดมองด้วยตาเปล่าไม่เห็น รถที่ดูเหมือนไม่มีควันจึงยังปล่อยมลพิษออกมาได้ เพียงแต่ระบบควบคุมมลพิษที่ทำงานดีจะช่วยลดปริมาณลงอย่างมาก

ควันรถยังมีสารอินทรีย์ระเหยง่ายหลายชนิด เช่น เบนซีน ฟอร์มาลดีไฮด์ และสารจากเชื้อเพลิงที่เผาไหม้ไม่หมด เบนซีนเป็นสารที่มีความเกี่ยวข้องกับความผิดปกติของระบบเลือดและการเกิดมะเร็งเม็ดเลือดขาวเมื่อได้รับในระดับสูงหรือเป็นเวลานาน ฟอร์มาลดีไฮด์ทำให้แสบตา แสบจมูก ระคายคอ และกระตุ้นอาการทางเดินหายใจได้

สารไฮโดรคาร์บอนบางชนิดในไอเสียและเขม่าจัดอยู่ในกลุ่มสารก่อมะเร็งหรืออาจก่อมะเร็ง ความเสี่ยงไม่ได้เกิดจากการเดินผ่านรถคันเดียวเพียงครั้งเดียว แต่เกี่ยวข้องกับปริมาณที่ได้รับ ความเข้มข้น ระยะเวลา และความถี่ คนที่ทำงานริมถนนทั้งวัน เช่น ตำรวจจราจร พ่อค้าแม่ค้าริมทาง คนขับรถ พนักงานเก็บค่าผ่านทาง และช่างในอู่ จึงมีโอกาสสัมผัสสะสมมากกว่าคนทั่วไป

นอกจากท่อไอเสีย รถยังสร้างฝุ่นจากส่วนอื่นด้วย ผ้าเบรกและจานเบรกเกิดการสึกหรอทุกครั้งที่เบรก ยางรถค่อย ๆ สึกและปล่อยอนุภาคขนาดเล็กลงบนถนน รถที่วิ่งผ่านทำให้ฝุ่นเดิมฟุ้งกลับขึ้นมาอีกครั้ง ต่อให้รถไฟฟ้าไม่มีท่อไอเสีย ก็ยังมีฝุ่นจากยาง เบรก และผิวถนน เพียงแต่ช่วยลดมลพิษจากการเผาไหม้บริเวณที่รถวิ่งได้

คนที่ได้รับผลกระทบง่ายกว่าคนทั่วไปคือเด็ก ผู้สูงอายุ หญิงตั้งครรภ์ ผู้ป่วยโรคหัวใจ ผู้ป่วยโรคปอด และผู้ที่เป็นหอบหืด เด็กหายใจถี่กว่าผู้ใหญ่เมื่อเทียบกับน้ำหนักตัว และปอดยังอยู่ระหว่างการพัฒนา อีกทั้งระดับจมูกและปากของเด็กเล็กอยู่ใกล้ท่อไอเสียรถมากกว่า จึงไม่ควรปล่อยให้ยืนรอหรือเล่นอยู่หลังรถที่ติดเครื่อง

ในรถยนต์เองก็ไม่ได้ปลอดภัยตลอดเวลา หากขับตามรถควันดำ เปิดรับอากาศจากภายนอก หรือจอดนิ่งอยู่ท่ามกลางการจราจรหนาแน่น มลพิษสามารถเข้ามาในห้องโดยสารได้ การใช้โหมดหมุนเวียนอากาศภายในช่วงสั้น ๆ ขณะผ่านจุดควันหนักอาจช่วยลดการรับอากาศภายนอก แต่ไม่ควรปิดรับอากาศใหม่เป็นเวลานานหลายชั่วโมง เพราะห้องโดยสารอาจอับและคาร์บอนไดออกไซด์จากลมหายใจสะสมจนง่วงหรือปวดศีรษะได้

ไส้กรองอากาศในห้องโดยสารช่วยลดฝุ่นและละอองบางส่วน แต่ไม่ได้ป้องกันก๊าซพิษทุกชนิด และประสิทธิภาพจะลดลงเมื่อไส้กรองสกปรก การเปลี่ยนตามระยะจึงสำคัญ โดยเฉพาะรถที่ใช้งานในเมือง ฝุ่นมาก หรือวิ่งผ่านพื้นที่ก่อสร้างเป็นประจำ

หน้ากากที่แนบสนิทและกรองอนุภาคได้ดี เช่น หน้ากากมาตรฐานสำหรับกรองฝุ่นละเอียด สามารถช่วยลดการสูด PM2.5 ได้ แต่หน้ากากทั่วไปไม่ได้กรองคาร์บอนมอนอกไซด์หรือก๊าซระเหยทุกชนิด การใส่หน้ากากจึงไม่ใช่เหตุผลให้ยืนอยู่ใกล้ท่อไอเสียหรืออยู่ในพื้นที่อับที่มีรถติดเครื่อง

วิธีลดการสัมผัสที่ทำได้จริงคือหลีกเลี่ยงการยืนตรงท้ายรถ ขยับจุดรอรถให้ห่างจากขอบถนน เลือกเส้นทางเดินที่เข้าไปด้านในซอยหรือมีแนวอาคารกั้น เลี่ยงการออกกำลังกายหนักริมถนนช่วงรถติด และปิดประตูหน้าต่างเมื่อมีรถติดเครื่องอยู่หน้าบ้าน หากจำเป็นต้องเดินริมถนน ให้ลดเวลาที่อยู่ในบริเวณนั้นมากกว่าพยายามทนด้วยหน้ากากเพียงอย่างเดียว

เจ้าของรถช่วยลดควันใกล้ตัวได้ด้วยการไม่ติดเครื่องทิ้งไว้โดยไม่จำเป็น ดูแลเครื่องยนต์ เปลี่ยนน้ำมันเครื่องและไส้กรองตามระยะ ไม่ถอดหรือดัดแปลงระบบบำบัดไอเสีย และนำรถไปตรวจเมื่อมีควันผิดปกติ กลิ่นฉุน กินน้ำมันมาก เครื่องสั่น หรือไฟเตือนเครื่องยนต์ขึ้น การเร่งเครื่องเล่นเพื่ออุ่นรถเป็นเวลานานไม่เพียงสิ้นเปลืองเชื้อเพลิง แต่ยังเพิ่มมลพิษในจุดที่รถจอดอยู่ด้วย

หากอยู่ใกล้ควันรถแล้วเกิดปวดศีรษะมาก เวียนหัว คลื่นไส้ ใจสั่น สับสน หายใจลำบาก หรือหมดสติ โดยเฉพาะในพื้นที่ปิด ต้องรีบออกไปยังบริเวณอากาศถ่ายเทและขอความช่วยเหลือทันที อาการเหล่านี้อาจไม่ได้เป็นเพียงการเหม็นควัน แต่อาจเกิดจากการได้รับคาร์บอนมอนอกไซด์หรือมลพิษเข้มข้น

ควันรถเป็นพิษใกล้ตัวเพราะเราเจอมันในกิจวัตรจนเผลอมองเป็นเรื่องปกติ ความเสี่ยงไม่ได้อยู่แค่รถเก่าที่พ่นควันดำกลางถนน แต่อยู่ในช่วงเวลาสั้น ๆ ที่เกิดซ้ำทุกวัน ตั้งแต่ยืนหลังรถหน้าโรงเรียน รออาหารข้างถนน เปิดร้านติดทางแยก ไปจนถึงติดเครื่องรถในโรงจอด การขยับออกจากแหล่งควันเพียงไม่กี่เมตร ลดเวลาสัมผัส และไม่ปล่อยรถเดินเบาโดยไม่จำเป็น เป็นเรื่องเล็กที่ช่วยลดสิ่งที่ปอดต้องรับเข้าไปได้จริง