10 อาหารที่ครั้งหนึ่งเคยเป็นของหรู แต่วันนี้หาซื้อได้ทั่วไป

ทุกวันนี้เราเดินเข้าร้านสะดวกซื้อก็หาซื้อช็อกโกแลต น้ำตาล ชา กาแฟ หรือไอศกรีมได้ด้วยเงินไม่มาก

แต่เมื่อย้อนกลับไปหลายร้อยปี อาหารธรรมดาเหล่านี้เคยเดินทางข้ามทวีป เก็บรักษายาก และมีราคาแพงจนปรากฏบนโต๊ะของราชวงศ์หรือชนชั้นสูงเท่านั้น

การที่อาหารหรูเหล่านี้กลายเป็นของทั่วไป ไม่ได้เกิดจากรสชาติเสื่อมความนิยม แต่เกิดจากเรือกลไฟ รถไฟ โรงงาน ระบบทำความเย็น การเพาะปลูกขนาดใหญ่ และการผลิตแบบอุตสาหกรรม ซึ่งทำให้สิ่งที่เคยหายากเดินทางมาถึงมือคนธรรมดาได้ง่ายขึ้น

 

1. สับปะรด

จากผลไม้ตั้งโชว์ในคฤหาสน์ สู่ของกินหน้ารถเข็น

ในยุโรปช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 17–18 สับปะรดนำเข้าจากเขตร้อนมีราคาแพงมาก เพราะเดินทางไกล เน่าเสียง่าย และยังปลูกในอากาศหนาวได้ยาก เจ้าของบ้านผู้มั่งคั่งจึงนิยมวางสับปะรดไว้กลางโต๊ะ เพื่อแสดงว่าตนมีเงินและต้อนรับแขกอย่างสมเกียรติ

บางลูกมีค่าเสียจนไม่ได้ซื้อมาเพื่อกิน แต่ถูกเช่ามาตั้งโชว์ในงานเลี้ยง ก่อนส่งต่อให้ผู้เช่ารายอื่น จนกระทั่งระบบเพาะปลูก การเดินเรือ และอุตสาหกรรมสับปะรดกระป๋องพัฒนาขึ้น ผลไม้แห่งชนชั้นสูงจึงกลายเป็นของที่พบได้ตามตลาดทั่วไป บริษัทในฮาวายสามารถขยายการผลิตสับปะรดกระป๋องครั้งใหญ่ และภายในปี 1923 Dole ก็กลายเป็นผู้บรรจุสับปะรดรายใหญ่ที่สุดของโลกแล้ว

 

2. น้ำตาล

เครื่องปรุงที่เคยต้องเก็บในกล่องใส่กุญแจ

ปัจจุบันน้ำตาลหนึ่งถุงมีราคาไม่ต่างจากเครื่องปรุงพื้นฐาน แต่ในยุโรปยุคแรก น้ำตาลเป็นสินค้านำเข้าราคาแพง ใช้เป็นยา เครื่องเทศ และของหวานของผู้มีฐานะ บ้านคนรวยบางแห่งมีภาชนะเงินสำหรับใส่น้ำตาล และเก็บชา–น้ำตาลไว้ในหีบที่ล็อกกุญแจได้ เพราะมีค่าพอจะถูกขโมย

เมื่อไร่อ้อยในอาณานิคมและโรงงานแปรรูปขยายตัว ราคาน้ำตาลจึงค่อย ๆ ลดลง จนจากของหรูของชนชั้นสูงกลายเป็นส่วนหนึ่งของอาหารคนทำงานในช่วงปลายศตวรรษที่ 18 และต้นศตวรรษที่ 19 แต่เบื้องหลังความถูกลงนี้ผูกพันกับประวัติศาสตร์การค้าทาสและแรงงานที่ถูกเอารัดเอาเปรียบอย่างรุนแรง จึงไม่ใช่เพียงเรื่องความก้าวหน้าทางอุตสาหกรรมเท่านั้น

 

3. ชา

เครื่องดื่มนำเข้าของราชสำนักที่กลายเป็นของประจำบ้าน

ชาได้รับความนิยมในราชสำนักอังกฤษช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 17 แต่ระยะแรกมีราคาแพงจากค่าขนส่ง ภาษี และการผูกขาดการค้า ผู้ที่มีโอกาสดื่มจึงมักเป็นชนชั้นสูงและผู้มีฐานะ

เมื่อการนำเข้าเพิ่มขึ้น การเพาะปลูกชาถูกขยายออกนอกประเทศจีน และภาษีลดลง ชาจึงแพร่เข้าสู่บ้านคนธรรมดา จนกลายเป็นส่วนหนึ่งของวิถีชีวิตอังกฤษในศตวรรษที่ 19 ปัจจุบันชาแบบซองมีขายแทบทุกประเทศ ทั้งที่ครั้งหนึ่งต้องเก็บอย่างระมัดระวังในกล่องเฉพาะเหมือนทรัพย์สินมีค่า

 

4. ช็อกโกแลต

จากเครื่องดื่มของราชวงศ์ สู่ขนมแท่งหน้าเคาน์เตอร์

ช็อกโกแลตในยุโรปยุคแรกไม่ได้มาในรูปแท่ง แต่เป็นเครื่องดื่มจากโกโก้ ผสมน้ำตาลและเครื่องเทศ เสิร์ฟในภาชนะหรูให้ราชวงศ์และชนชั้นสูง การชงยังต้องใช้หม้อและอุปกรณ์เฉพาะเพื่อคนผงโกโก้ให้เข้ากับของเหลว

เมื่อโรงงานสามารถบดโกโก้ แยกไขมัน และผลิตช็อกโกแลตเป็นแท่งได้ในปริมาณมาก ราคาจึงลดลงอย่างรวดเร็ว จากเครื่องดื่มบนโต๊ะราชสำนักกลายเป็นขนมที่เด็กสามารถซื้อจากร้านค้าได้ ปัจจุบันช็อกโกแลตธรรมดาหาได้ง่าย แม้ช็อกโกแลตที่ใช้เมล็ดโกโก้หายากหรือผลิตแบบช่างฝีมือยังคงมีราคาสูงอยู่ก็ตาม

 

5. กาแฟ

เครื่องดื่มแปลกใหม่จากต่างแดนที่เคยเป็นแฟชั่นราคาแพง

เมื่อกาแฟเข้าสู่ยุโรป มันเป็นเครื่องดื่มต่างถิ่นที่ต้องผ่านเส้นทางการค้ายาวไกล ช่วงแรกจึงเกี่ยวข้องกับร้านกาแฟในเมืองใหญ่ ผู้มีการศึกษา พ่อค้า และชนชั้นที่พอมีกำลังซื้อ มากกว่าจะเป็นเครื่องดื่มชงประจำครัวเรือน

โรงกาแฟในอังกฤษช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 17–18 กลายเป็นสถานที่พบปะ แลกข่าว และทำธุรกิจ กระทั่งการปลูกกาแฟขยายไปยังหลายภูมิภาคและการคั่วบดแบบอุตสาหกรรมเกิดขึ้น กาแฟจึงกลายเป็นสินค้าสากล ปัจจุบันมีตั้งแต่กาแฟซองราคาไม่กี่บาทไปจนถึงกาแฟพิเศษราคาแพง แต่ตัวเครื่องดื่มไม่ใช่สิทธิพิเศษของคนมีฐานะอีกต่อไป

 

6. ไอศกรีม

ของหวานที่ต้องมีน้ำแข็ง คนงาน และห้องเก็บเย็น

ก่อนมีตู้แช่ การทำไอศกรีมเป็นเรื่องยุ่งยาก ต้องใช้น้ำแข็งหรือหิมะ ผสมเกลือเพื่อช่วยลดอุณหภูมิ และต้องใช้แรงงานคนกวนส่วนผสม ของหวานชนิดนี้จึงปรากฏตามราชสำนัก งานเลี้ยง และบ้านผู้มั่งคั่งมากกว่าบ้านคนทั่วไป

ในงานเลี้ยงหรู ไอศกรีมยังถูกทำเป็นรูปดอกไม้ ผลไม้ หรือประติมากรรมเพื่ออวดฝีมือของครัว เมื่อมีการผลิตน้ำแข็ง เครื่องทำไอศกรีม และระบบทำความเย็น ไอศกรีมจึงออกจากห้องจัดเลี้ยงของชนชั้นสูงไปสู่รถเข็น ร้านค้า และตู้แช่ในซูเปอร์มาร์เก็ต 

 

7. พริกไทยและเครื่องเทศนำเข้า

เม็ดเล็ก ๆ ที่ครั้งหนึ่งมีค่าพอใช้เป็นเครื่องแสดงฐานะ

พริกไทย อบเชย กานพลู และลูกจันทน์เคยเดินทางจากเอเชียไปยุโรปผ่านพ่อค้าหลายทอด ราคาจึงสูงและถูกใช้ในอาหารของคนมีฐานะ รวมถึงในไวน์ ขนมหวาน และยารักษาโรค

ยิ่งเครื่องเทศมาจากแหล่งไกลและควบคุมเส้นทางการค้าได้ยาก ราคาก็ยิ่งสูง การเดินเรือโดยตรงและการเพาะปลูกในอาณานิคมทำให้ปริมาณสินค้าเพิ่มขึ้น ปัจจุบันพริกไทยป่นกลายเป็นเครื่องปรุงพื้นฐานที่ตั้งอยู่บนโต๊ะอาหารทั่วไป ทั้งที่ครั้งหนึ่งอาหารซึ่งใส่เครื่องเทศจำนวนมากเคยสื่อถึงความมั่งคั่งของเจ้าภาพ

 

8. วานิลลา

กลิ่นที่เคยหายาก แต่วันนี้อยู่ในขนมแทบทุกชนิด

วานิลลามาจากฝักของกล้วยไม้ซึ่งมีถิ่นกำเนิดในเม็กซิโก เดิมการปลูกนอกถิ่นทำได้ยาก เพราะดอกต้องได้รับการผสมเกสรในช่วงเวลาสั้นมาก การค้นพบวิธีผสมเกสรด้วยมือในคริสต์ศตวรรษที่ 19 ช่วยให้สามารถปลูกวานิลลาในพื้นที่อื่นได้มากขึ้น

อย่างไรก็ตาม วานิลลาธรรมชาติยังต้องใช้แรงงานสูงและมีราคาแพง สิ่งที่ทำให้ “รสวานิลลา” กลายเป็นรสธรรมดาในไอศกรีม นม และเบเกอรี คือการผลิตสารวานิลลินสังเคราะห์จำนวนมาก ผู้บริโภคจึงเข้าถึงกลิ่นใกล้เคียงวานิลลาได้ง่าย แม้ฝักวานิลลาแท้คุณภาพดียังคงเป็นเครื่องเทศราคาสูง

 

9. เนื้อไก่

จากอาหารวันพิเศษ สู่โปรตีนประจำมื้อ

ก่อนอุตสาหกรรมการเลี้ยงไก่สมัยใหม่ ไก่มักถูกเลี้ยงเพื่อไข่ และต้องใช้เวลาเติบโตมากกว่าไก่เนื้อในปัจจุบัน การฆ่าไก่หนึ่งตัวจึงมักเกิดในงานเลี้ยง วันสำคัญ หรือเมื่อมีแขกมาเยือน มากกว่าจะทำกินทุกวัน

การคัดสายพันธุ์ อาหารสัตว์ โรงฟัก และระบบเลี้ยงขนาดใหญ่ในคริสต์ศตวรรษที่ 20 ทำให้ไก่โตเร็ว มีเนื้อมาก และผลิตได้ตลอดปี จนกลายเป็นเนื้อสัตว์ชนิดหนึ่งที่เข้าถึงง่ายที่สุดในโลก จากอาหารซึ่งต้องรอโอกาสพิเศษ กลายเป็นไก่ทอด ข้าวมันไก่ และอาหารแช่แข็งที่พบได้แทบทุกเมือง

 

10. ปลาแซลมอน

จากปลานำเข้าบนโต๊ะหรู สู่ซูชิในห้าง

ในประเทศที่อยู่ห่างจากถิ่นของแซลมอน ปลาชนิดนี้เคยเป็นอาหารราคาแพง เพราะต้องจับตามฤดูกาล เก็บรักษา และขนส่งภายใต้อุณหภูมิต่ำ เนื้อสีส้มจึงมักปรากฏในโรงแรม ภัตตาคาร หรือเมนูงานเลี้ยงมากกว่าอาหารประจำวัน

การเลี้ยงแซลมอนในฟาร์มขนาดใหญ่ โดยเฉพาะในนอร์เวย์และชิลี รวมถึงระบบห้องเย็นและขนส่งทางอากาศ ทำให้แซลมอนสดเข้าถึงตลาดทั่วโลกได้ตลอดปี ปัจจุบันยังถือว่าแพงกว่าปลาท้องถิ่นหลายชนิด แต่ไม่ได้จำกัดอยู่เฉพาะโต๊ะของคนร่ำรวยอีกแล้ว