10 สิ่งที่คนไทยเคยใช้แทนตู้เย็น ก่อนมีไฟฟ้าใช้ทั่วประเทศ

ทุกวันนี้อาหารเหลือก็ใส่กล่องแล้วแช่ตู้เย็น

แต่เมื่อหลายสิบปีก่อน บ้านจำนวนมากยังไม่มีไฟฟ้าใช้ทั่วถึง และตู้เย็นก็เป็นของราคาแพงที่ไม่ได้มีอยู่ในทุกครัวเรือน

คนสมัยก่อนจึงไม่ได้พยายามเก็บเนื้อสดหรือแกงกะทิไว้นานหลายวันเหมือนปัจจุบัน แต่ซื้อหรือหาอาหารเท่าที่จำเป็น ปรุงกินเป็นมื้อ และใช้ทั้งภาชนะ ธรรมชาติ รวมถึงวิธีถนอมอาหารช่วยชะลอการเน่าเสีย

 

1. ตู้กับข้าวขาสูง

ตู้กับข้าวคือเฟอร์นิเจอร์คู่ครัวไทยที่ใช้เก็บอาหารปรุงสุก วัตถุดิบแห้ง จานชาม และเครื่องปรุง ตัวตู้มักมีผนังเป็นตะแกรงลวดให้อากาศถ่ายเท แต่ป้องกันแมลงวัน หนู และสัตว์เล็กไม่ให้เข้าไปถึงอาหาร

ตู้แบบเก่ามักทำขายกสูงจากพื้น และนำถ้วยใส่น้ำหรือน้ำมันรองขาตู้ เพื่อกันมดไต่ขึ้นไป แม้ไม่ทำให้อาหารเย็น แต่ช่วยรักษาความสะอาดและทำให้อาหารอยู่ข้ามมื้อได้ปลอดภัยกว่าการวางเปิดไว้บนโต๊ะ ปัจจุบันบทบาทของตู้กับข้าวลดลงมากหลังมีตู้เย็นและไมโครเวฟเข้ามาแทนที่ 

 

2. โอ่งและหม้อดินเผา

โอ่งดินเผาไม่ได้ทำให้น้ำเย็นจัดเหมือนตู้เย็น แต่เนื้อดินที่มีรูพรุนช่วยให้น้ำจำนวนเล็กน้อยซึมออกมาบริเวณผิวแล้วระเหย เมื่อเกิดการระเหย ความร้อนก็ถูกดึงออกจากภาชนะ ทำให้น้ำด้านในเย็นกว่าสภาพอากาศรอบข้างเล็กน้อย

คนไทยจึงนิยมตั้งโอ่งน้ำไว้ใต้ชายคาหรือบริเวณที่มีลมผ่าน ใช้เก็บน้ำดื่ม น้ำฝน และวัตถุดิบบางชนิดที่ต้องการความเย็นตามธรรมชาติ แต่โอ่งไม่เหมาะสำหรับเก็บเนื้อสดหรืออาหารบูดง่ายเป็นเวลานาน

 

3. กระจาดและชะลอมแขวนไว้ในที่สูง

อาหารที่ต้องการให้อากาศผ่าน เช่น หอม กระเทียม พริกแห้ง ปลาแห้ง หรือของทอด มักใส่กระจาด ชะลอม หรือตะกร้าสานแล้วแขวนไว้เหนือพื้น

การแขวนช่วยลดความชื้น ป้องกันหนู แมว และสุนัข อีกทั้งควันอ่อน ๆ จากเตาไฟยังช่วยไล่แมลงบางส่วน ครัวไทยสมัยก่อนจึงมักเห็นพวงหอม กระเทียม ปลาแห้ง และเครื่องเทศห้อยอยู่ตามคาน ไม่ได้เก็บรวมในกล่องปิดเหมือนปัจจุบัน

 

4. ไหดินเผาและกระบอกไม้ไผ่

ไหถูกใช้เก็บอาหารที่ผ่านการหมักหรือปรุงให้เค็ม เช่น ปลาร้า ปลาเจ่า กะปิ หน่อไม้ดอง และผักดอง ภาชนะดินเผาช่วยกันแสงและรักษาอุณหภูมิภายในไม่ให้เปลี่ยนเร็วเกินไป

บางพื้นที่ยังใช้กระบอกไม้ไผ่บรรจุอาหารแห้งหรืออาหารหมักแล้วปิดปากให้แน่น สารานุกรมวัฒนธรรมไทยบันทึกว่า ในอดีตมีการเก็บอาหารบางชนิด เช่น ส่วนผสมแกงโฮะ ลงในกระบอกไม้ไผ่หรือคนโท ก่อนปิดและนำไปฝังดินไว้

 

5. หลุมดินหรือโพรงใต้ดิน

ดินด้านล่างมีอุณหภูมิเปลี่ยนแปลงช้ากว่าอากาศด้านบน คนบางชุมชนจึงใช้หลุมดินเป็นคลังอาหารธรรมชาติ โดยเลือกพื้นที่แห้ง น้ำไม่ขัง รองหลุมด้วยฟางหรือหญ้าคา แล้วฝังพืชผลที่มีเปลือกแข็งลงไป

ตัวอย่างที่ยังพบคือชาวบ้านปางสา จังหวัดเชียงราย ซึ่งฝัง “แตงดอย” ไว้ใต้ดินเพื่อเก็บกินในฤดูแล้ง บางหลุมขุดเป็นโพรงเพื่อไม่ให้ผลแตงสัมผัสดินโดยตรง ก่อนปิดด้วยฟางและดิน จนถูกเรียกว่าเป็นตู้เย็นธรรมชาติของชุมชน

 

6. แหล่งน้ำเย็นและภาชนะที่แช่น้ำ

บ้านใกล้ลำธารหรือบ่อน้ำบางแห่งอาศัยความเย็นของน้ำช่วยลดอุณหภูมิของอาหารและเครื่องดื่ม โดยใส่ของลงในภาชนะปิดสนิท แล้วหย่อนหรือวางให้สัมผัสน้ำเย็น

วิธีนี้เหมาะกับการทำให้เย็นชั่วคราวมากกว่าการเก็บระยะยาว เพราะหากภาชนะปิดไม่สนิท น้ำสกปรกและจุลินทรีย์อาจเข้าสู่อาหารได้ จึงไม่สามารถทดแทนการแช่เย็นที่ควบคุมอุณหภูมิได้อย่างแท้จริง

 

7. เตาไฟและการรมควัน

เหนือเตาฟืนเป็นจุดที่อุ่น แห้ง และมีควันผ่าน คนสมัยก่อนจึงแขวนปลา เนื้อสัตว์ หรืออาหารบางชนิดไว้รมควันอย่างช้า ๆ

ความร้อนช่วยลดความชื้น ขณะที่ควันทำให้อาหารมีกลิ่นเฉพาะและชะลอการเสื่อมสภาพ ปลารมควันของสุโขทัยเป็นตัวอย่างภูมิปัญญาที่ใช้ความร้อนต่ำและควันรมปลาเป็นเวลานาน จนปลาแห้งและเก็บได้ยาวกว่าปลาสด 

ในชุมชนไทกะเลิง จังหวัดนครพนม ยังมีการทำ “ปลากะเตา” ด้วยการตากปลา โขลกกับเกลือ แล้วบรรจุในกระบอกไม้ไผ่หรือปั้นเป็นแผ่นเก็บไว้ข้างเตาไฟ เพื่อใช้กินได้นานตลอดปี 

 

8. แดดและลม

แสงแดดคือเครื่องถนอมอาหารราคาถูกที่สุดของคนไทย ปลา เนื้อ พริก กล้วย ข้าวแต๋น และผักบางชนิดถูกนำไปตากบนกระด้งหรือตะแกรงเพื่อลดน้ำในอาหาร

เมื่อความชื้นลดลง จุลินทรีย์ที่ทำให้อาหารบูดก็เติบโตได้ยากขึ้น จึงเกิดอาหารอย่างปลาแห้ง เนื้อเค็ม หมูแดดเดียว กล้วยตาก และพริกแห้ง ซึ่งเก็บได้นานกว่าวัตถุดิบสดมาก การตากแห้งถือเป็นวิธีถนอมอาหารโบราณที่ยังใช้มาจนถึงปัจจุบัน 

 

9. เกลือ น้ำปลา และน้ำเกลือเข้มข้น

ก่อนมีตู้เย็น เกลือเป็นของสำคัญในครัว เพราะช่วยดึงน้ำออกจากเนื้อสัตว์และสร้างสภาพที่จุลินทรีย์หลายชนิดเติบโตได้ยาก

ปลาสดจึงถูกแปรรูปเป็นปลาเค็ม ปลาร้า ปลาจ่อม หรือปลาแดดเดียว เนื้อสัตว์ถูกทำเป็นเนื้อเค็ม ส่วนไข่เป็ดถูกแช่น้ำเกลือหรือพอกดินผสมเกลือจนกลายเป็นไข่เค็ม

อาหารเหล่านี้ไม่เพียงเก็บได้นาน แต่ยังกลายเป็นรสชาติประจำถิ่นที่คนรุ่นหลังคุ้นเคยจนลืมไปว่า จุดเริ่มต้นเกิดจากความจำเป็นในการรักษาอาหาร

 

10. การดอง หมัก กวน และเชื่อม

ผลผลิตที่มีมากเกินกว่าจะกินหมดในฤดูกาลเดียว มักถูกเปลี่ยนสภาพแทนการเก็บสด ผักนำไปดอง หน่อไม้หมัก ผลไม้กวนหรือแช่อิ่ม ส่วนมะม่วง มะดัน และกระท้อนสามารถดองในน้ำเกลือหรือน้ำปรุงรส

น้ำตาลและเกลือช่วยลดน้ำที่จุลินทรีย์นำไปใช้ได้ ส่วนความเปรี้ยวจากการหมักช่วยทำให้อาหารหลายชนิดเก็บได้นานขึ้น วิธีเหล่านี้จึงเปรียบเสมือนการเปลี่ยน “อาหารสดที่ใกล้เสีย” ให้กลายเป็นเสบียงรูปแบบใหม่