เวียนหัวเกิดจากอะไร แยกอาการให้ถูกก่อนหาสาเหตุ

คำว่า “เวียนหัว” อาจหมายถึงอาการคนละแบบ ตั้งแต่มึนเหมือนจะเป็นลม รู้สึกโคลงเคลง ทรงตัวไม่ดี ไปจนถึงเห็นห้องหมุนรอบตัว การบอกลักษณะอาการให้ชัดจึงสำคัญกว่าการบอกเพียงว่าเวียนหัว เพราะแต่ละแบบมีสาเหตุและแนวทางตรวจต่างกัน

ถ้ารู้สึกว่าตัวเองหรือสิ่งรอบข้างกำลังหมุน ทั้งที่ยืนนิ่งหรือนอนอยู่ อาการนี้เรียกว่า “บ้านหมุน” มักเกี่ยวข้องกับระบบทรงตัวในหูชั้นใน โดยเฉพาะกรณีที่เกิดทันทีหลังพลิกตัวบนเตียง เงยหน้า ก้มหน้า หรือลุกจากหมอน อาการอาจรุนแรงแต่กินเวลาเพียงไม่กี่วินาทีถึงไม่เกินหนึ่งนาที แล้วค่อยทุเลา ลักษณะนี้พบได้ในภาวะตะกอนหินปูนในหูชั้นในเคลื่อนผิดตำแหน่ง หรือ BPPV ซึ่งเป็นสาเหตุของบ้านหมุนที่พบบ่อยในผู้ใหญ่

บ้านหมุนที่เกิดนานเป็นชั่วโมงหรือเป็นวัน พร้อมคลื่นไส้ อาเจียน และเดินเซ อาจมาจากเส้นประสาทการทรงตัวอักเสบหรือหูชั้นในอักเสบ หากมีหูอื้อ เสียงดังในหู หรือการได้ยินลดลงร่วมด้วย แพทย์จะพิจารณาโรคของหูชั้นในชนิดอื่น เช่น โรคน้ำในหูไม่เท่ากัน อย่างไรก็ตาม อาการเหล่านี้แยกจากกันด้วยความรู้สึกเพียงอย่างเดียวไม่ได้ ต้องอาศัยการตรวจการได้ยิน การเคลื่อนไหวของตา และการทรงตัวประกอบ

อีกแบบหนึ่งคือมึนวูบเหมือนจะเป็นลม ภาพเริ่มมืด หูอื้อ ตัวเบา หรือรู้สึกว่าแรงกำลังหายไป แต่ไม่ได้เห็นสิ่งรอบตัวหมุน สาเหตุที่พบได้คือความดันโลหิตลดลงชั่วคราว โดยเฉพาะตอนลุกจากท่านอนหรือท่านั่งเร็วเกินไป เลือดอาจไหลกลับขึ้นไปเลี้ยงสมองไม่ทัน จึงเกิดอาการวูบอยู่ครู่หนึ่ง ผู้สูงอายุ ผู้ที่กินยาลดความดัน ผู้ที่พักผ่อนน้อย หรือผู้ที่เสียเหงื่อมาก มีโอกาสเกิดอาการลักษณะนี้ได้ง่ายขึ้น

การขาดน้ำก็ทำให้เวียนหัวได้ ร่างกายที่เสียเหงื่อมาก มีไข้ อาเจียน ท้องเสีย หรือดื่มน้ำน้อย จะมีปริมาณเลือดหมุนเวียนลดลง หัวใจต้องทำงานหนักขึ้น และความดันอาจตกตอนเปลี่ยนท่า สัญญาณที่พบร่วมกันมักมีปากแห้ง ปัสสาวะน้อย ปัสสาวะสีเข้ม อ่อนเพลีย และกระหายน้ำ หากเสียของเหลวมากจนยืนไม่ไหว ใจเต้นเร็ว หรือซึมลง ไม่ควรพยายามแก้ด้วยการดื่มน้ำอย่างเดียว ควรไปพบแพทย์

น้ำตาลในเลือดต่ำเป็นอีกสาเหตุหนึ่ง โดยเฉพาะในผู้ป่วยเบาหวานที่ใช้ยาอินซูลินหรือยาลดระดับน้ำตาล อาการอาจมาเร็วและมีเหงื่อออก มือสั่น ใจสั่น หิวมาก หน้ามืด สับสน หรือพูดไม่รู้เรื่องร่วมด้วย คนทั่วไปที่อดอาหารนานหรือออกแรงหนักอาจรู้สึกมึนและอ่อนแรงได้เช่นกัน แต่ไม่ควรสรุปเองทุกครั้งว่าเกิดจากน้ำตาลต่ำ เพราะอาการคล้ายกันอาจเกิดจากหัวใจเต้นผิดจังหวะ ความดันต่ำ หรือโรคทางระบบประสาท

ภาวะโลหิตจางมักทำให้เวียนหัวแบบเรื้อรังมากกว่าเกิดบ้านหมุนเฉียบพลัน ผู้ป่วยอาจเหนื่อยง่าย ใจสั่น ซีด หายใจไม่ทันเวลาออกแรง หรือปวดศีรษะร่วมด้วย ผู้หญิงที่มีประจำเดือนมาก คนที่เสียเลือดจากทางเดินอาหาร ผู้ที่รับประทานอาหารไม่ครบ หรือมีโรคเรื้อรังบางชนิดอาจมีความเสี่ยง การดูจากสีหน้าอย่างเดียวไม่พอ ต้องตรวจเลือดจึงจะยืนยันได้

ยาหลายชนิดมีผลทำให้มึนหรือเสียการทรงตัว เช่น ยาลดความดัน ยานอนหลับ ยาคลายกังวล ยาแก้แพ้บางกลุ่ม ยากันชัก ยาขับปัสสาวะ และยาที่ออกฤทธิ์ต่อระบบประสาท อาการอาจเริ่มหลังเปลี่ยนยา เพิ่มขนาดยา หรือกินยาหลายตัวร่วมกัน ไม่ควรหยุดยาประจำทันทีด้วยตัวเอง เพราะยาบางชนิดต้องค่อย ๆ ลดขนาด ควรจดชื่อยา เวลาที่กิน และช่วงที่เริ่มเวียนหัวไปให้แพทย์หรือเภสัชกรตรวจสอบ

ความเครียดและอาการตื่นตระหนกทำให้เวียนหัวได้เช่นกัน เมื่อหายใจเร็วเกินไป ระดับคาร์บอนไดออกไซด์ในเลือดจะลดลง จึงรู้สึกมึน ชารอบปาก ชาปลายมือ แน่นหน้าอก และเหมือนจะเป็นลม อาการนี้เกิดขึ้นจริง ไม่ใช่การคิดไปเอง แต่การจะสรุปว่าเป็นเพราะความเครียดควรทำหลังจากประเมินสาเหตุทางร่างกายที่สำคัญแล้ว โดยเฉพาะหากเพิ่งเกิดเป็นครั้งแรกหรือมีอาการรุนแรงผิดปกติ

ไมเกรนไม่ได้ทำให้ปวดศีรษะเพียงอย่างเดียว บางคนมีบ้านหมุน โคลงเคลง แพ้แสง แพ้เสียง คลื่นไส้ หรือรู้สึกไวต่อการเคลื่อนไหว โดยอาจไม่ปวดหัวเลยก็ได้ ภาวะนี้เรียกว่าไมเกรนที่เกี่ยวข้องกับระบบทรงตัว อาการมักเป็นซ้ำและอาจถูกกระตุ้นด้วยการอดนอน ความเครียด ฮอร์โมน อาหารบางชนิด หรือการจ้องหน้าจอเป็นเวลานาน

สาเหตุจากหัวใจและระบบไหลเวียนเลือดต้องระวังเป็นพิเศษ หากเวียนหัวพร้อมใจสั่น ชีพจรผิดจังหวะ เจ็บหน้าอก เหนื่อยผิดปกติ หรือเป็นลมจริง อาจเกี่ยวข้องกับหัวใจเต้นผิดจังหวะ ลิ้นหัวใจผิดปกติ หรือหัวใจสูบฉีดเลือดได้ไม่เพียงพอ โดยเฉพาะอาการที่เกิดขณะออกแรง ไม่ควรปล่อยให้ผ่านไปแล้วคิดว่าเป็นเพราะพักผ่อนน้อย

อาการเวียนหัวบางครั้งเป็นสัญญาณของโรคหลอดเลือดสมอง โดยเฉพาะเมื่อเกิดขึ้นฉับพลันและมีอาการทางระบบประสาทร่วมด้วย เช่น หน้าเบี้ยว แขนขาอ่อนแรงหรือชาข้างเดียว พูดไม่ชัด ฟังภาษาไม่เข้าใจ เห็นภาพซ้อน เดินเซอย่างรุนแรง กลืนลำบาก หรือปวดศีรษะรุนแรงแบบไม่เคยเป็นมาก่อน กรณีนี้ต้องโทรเรียกรถพยาบาลหรือไปห้องฉุกเฉินทันที ไม่ควรรอดูอาการ ไม่ควรขับรถไปเอง และไม่ควรนอนพักเพื่อรอให้ดีขึ้น เพราะการรักษาโรคหลอดเลือดสมองมีข้อจำกัดเรื่องเวลา

ระหว่างที่เวียนหัวควรหยุดเดินหรืองานที่กำลังทำ นั่งหรือนอนในที่ปลอดภัย มองจุดนิ่ง และเปลี่ยนท่าช้า ๆ หลีกเลี่ยงการขับรถ ขึ้นที่สูง ใช้เครื่องจักร หรืออาบน้ำตามลำพัง หากสงสัยว่าขาดน้ำและยังรู้สึกตัวดี ไม่มีโรคที่แพทย์สั่งจำกัดน้ำ สามารถจิบน้ำทีละน้อยได้ ส่วนผู้ป่วยเบาหวานควรตรวจระดับน้ำตาลหากมีเครื่องและปฏิบัติตามแผนแก้ภาวะน้ำตาลต่ำที่ได้รับจากแพทย์

การซื้อยาแก้เวียนหัวมากินเองอาจทำให้อาการดีขึ้นชั่วคราว แต่ไม่ได้ตอบว่าสาเหตุคืออะไร ยาบางชนิดทำให้ง่วง เพิ่มความเสี่ยงหกล้ม และหากใช้ต่อเนื่องโดยไม่จำเป็นอาจรบกวนการปรับตัวของระบบทรงตัว นอกจากนี้ การพยายามทำท่ารักษาตะกอนหินปูนในหูด้วยตัวเองทั้งที่ยังไม่แน่ใจว่าเป็นข้างใดหรือเป็นโรคนี้จริงหรือไม่ อาจทำให้อาการหนักขึ้นและพลาดการวินิจฉัยโรคอื่น

ควรไปพบแพทย์หากอาการเกิดซ้ำบ่อย เริ่มขึ้นโดยไม่มีสาเหตุชัดเจน เป็นต่อเนื่องนาน กระทบการเดินหรือการทำงาน มีการได้ยินเปลี่ยนไป เป็นลม หัวใจเต้นผิดปกติ หรือเพิ่งเริ่มหลังได้รับบาดเจ็บที่ศีรษะ ข้อมูลที่ช่วยแพทย์ได้มากคืออาการเป็นแบบหมุนหรือมึนวูบ แต่ละครั้งนานเท่าไร เกิดตอนเปลี่ยนท่าหรือไม่ มีหูอื้อ ปวดหัว ใจสั่น หรือแขนขาอ่อนแรงร่วมด้วยหรือเปล่า รวมถึงรายชื่อยาทั้งหมดที่ใช้อยู่

เวียนหัวจึงไม่ใช่ชื่อโรคและไม่มีคำตอบเดียว บางครั้งเกิดจากเรื่องแก้ไขง่ายอย่างพักผ่อนน้อย ขาดน้ำ หรือลุกเร็วเกินไป แต่บางครั้งเกี่ยวข้องกับหูชั้นใน หัวใจ ระบบประสาท หรือหลอดเลือดสมอง สิ่งที่ควรทำไม่ใช่รีบเดาสาเหตุจากอาการเดียว แต่ต้องดูว่ารู้สึกอย่างไร เกิดเมื่อใด นานแค่ไหน และมีสัญญาณผิดปกติอื่นมาด้วยหรือไม่ ยิ่งอธิบายลักษณะเหล่านี้ได้ชัด โอกาสหาสาเหตุที่แท้จริงก็ยิ่งมากขึ้น