วิกฤตต้มยำกุ้ง วันที่เงินบาทพังทั้งประเทศ

เช้าวันที่ 2 กรกฎาคม 2540 รัฐบาลไทยประกาศเปลี่ยนระบบอัตราแลกเปลี่ยน จากการตรึงค่าเงินบาทไว้กับตะกร้าเงินมาเป็นการปล่อยให้ค่าเงินเคลื่อนไหวตามตลาด การตัดสินใจวันนั้นไม่ได้ทำให้คนทั่วไปเห็นผลทันทีเหมือนราคาน้ำมันขึ้นหรือธนาคารปิด แต่หลังจากนั้นไม่นาน เงินบาทที่เคยอยู่แถว 25 บาทต่อดอลลาร์สหรัฐก็อ่อนค่าลงอย่างรวดเร็ว จนช่วงหนึ่งแตะระดับเกิน 50 บาทต่อดอลลาร์ หนี้ต่างประเทศของบริษัทไทยจึงเพิ่มขึ้นเกือบเท่าตัวทั้งที่ยอดหนี้เป็นดอลลาร์เท่าเดิม

เหตุการณ์นี้ถูกเรียกว่า “วิกฤตต้มยำกุ้ง” เพราะเริ่มต้นจากประเทศไทยก่อนลุกลามไปยังหลายประเทศในเอเชีย ทั้งอินโดนีเซีย เกาหลีใต้ มาเลเซีย และฟิลิปปินส์ ชื่อนี้ฟังดูเหมือนเรื่องอาหาร แต่สิ่งที่เกิดขึ้นจริงคือบริษัทล้ม ธนาคารมีปัญหา คนตกงาน และทรัพย์สินที่เคยเชื่อว่าราคาจะขึ้นตลอดกลับขายแทบไม่ได้

ต้นเหตุไม่ได้เกิดจากการโจมตีค่าเงินบาทเพียงอย่างเดียว ก่อนหน้านั้นประเทศไทยเติบโตเร็วมาก เงินลงทุนจากต่างประเทศไหลเข้ามา โรงงานเกิดขึ้นจำนวนมาก ตลาดหุ้นคึกคัก และราคาที่ดินพุ่งต่อเนื่อง บรรยากาศในช่วงต้นทศวรรษ 2530 ทำให้คนจำนวนไม่น้อยเชื่อว่าเศรษฐกิจไทยกำลังเดินหน้าไปสู่ประเทศอุตสาหกรรมใหม่ ไม่มีเหตุผลให้ราคาทรัพย์สินลดลง

จุดเปราะบางอยู่ที่เงินที่ใช้ขยายตัวจำนวนมากไม่ได้มาจากเงินออมในประเทศ แต่มาจากการกู้ระยะสั้นจากต่างประเทศ บริษัทไทยและสถาบันการเงินสามารถกู้เงินดอลลาร์ด้วยดอกเบี้ยที่ดูต่ำ แล้วนำมาให้กู้ต่อเป็นเงินบาท การตรึงค่าเงินบาทไว้ใกล้ระดับเดิมเป็นเวลานานทำให้ผู้กู้รู้สึกว่าความเสี่ยงจากอัตราแลกเปลี่ยนมีน้อย บางแห่งจึงกู้เงินต่างประเทศโดยไม่ได้ทำประกันความเสี่ยง

เงินจำนวนมากไม่ได้ไหลเข้าสู่ธุรกิจที่สร้างรายได้จากการส่งออก แต่ถูกนำไปซื้อที่ดิน สร้างคอนโดมิเนียม อาคารสำนักงาน สนามกอล์ฟ และโครงการอสังหาริมทรัพย์ สิ่งปลูกสร้างเพิ่มขึ้นเร็วกว่าความต้องการจริง อาคารหลายแห่งยังสร้างไม่เสร็จก็ถูกซื้อขายเปลี่ยนมือเพื่อเก็งกำไร ราคาที่ดินไม่ได้สะท้อนรายได้จากการใช้งาน แต่สะท้อนความคาดหวังว่าจะมีคนมาซื้อต่อในราคาที่สูงกว่า

บริษัทเงินทุนเป็นตัวกลางสำคัญในช่วงนั้น หลายแห่งระดมเงินจากต่างประเทศแล้วปล่อยกู้ให้ผู้พัฒนาอสังหาริมทรัพย์ การพิจารณาสินเชื่อไม่ได้เข้มงวดพอกับความเสี่ยงที่กำลังสะสม ตราบใดที่ราคาที่ดินยังเพิ่ม หลักประกันก็ดูมีมูลค่า แต่เมื่อยอดขายบ้านและสำนักงานเริ่มชะลอ ลูกหนี้ขาดเงินสดและหยุดชำระหนี้ มูลค่าหลักประกันที่เคยดูสูงก็ลดลงพร้อมกัน

ปัญหายังถูกซ้ำเติมด้วยการเปิดเสรีทางการเงินผ่านกิจการวิเทศธนกิจกรุงเทพ หรือบีไอบีเอฟ ซึ่งมีเป้าหมายให้กรุงเทพฯ เป็นศูนย์กลางทางการเงินระดับภูมิภาค ช่องทางนี้ทำให้ภาคเอกชนเข้าถึงเงินกู้ต่างประเทศได้สะดวกขึ้น แต่การกำกับดูแลยังตามไม่ทัน เงินกู้ระยะสั้นจึงถูกนำไปลงทุนในโครงการระยะยาว เมื่อเจ้าหนี้ต่างประเทศไม่ต่ออายุเงินกู้ ผู้กู้ไทยไม่สามารถหาเงินสดมาคืนได้ทัน

สัญญาณอันตรายเริ่มชัดขึ้นก่อนปี 2540 การส่งออกชะลอตัว ดุลบัญชีเดินสะพัดขาดดุลสูง ธุรกิจอสังหาริมทรัพย์เริ่มมีของเหลือขาย และสถาบันการเงินมีหนี้เสียเพิ่มขึ้น นักลงทุนต่างประเทศจึงเริ่มสงสัยว่าประเทศไทยจะรักษาค่าเงินบาทที่ระดับเดิมได้นานแค่ไหน

นักเก็งกำไรค่าเงินมองเห็นช่องโหว่ พวกเขาขายเงินบาทล่วงหน้าโดยคาดว่าธนาคารแห่งประเทศไทยจะต้องลดค่าเงินในที่สุด ฝ่ายไทยพยายามป้องกันค่าเงินบาทด้วยการนำเงินสำรองระหว่างประเทศเข้าซื้อเงินบาทและใช้มาตรการในตลาดการเงิน การต่อสู้กินเวลาหลายเดือนและใช้ทรัพยากรจำนวนมาก แต่ไม่สามารถแก้ปัญหาพื้นฐานที่อยู่ในภาคธุรกิจและสถาบันการเงินได้

เมื่อเงินสำรองที่พร้อมใช้งานลดลง รัฐบาลจึงต้องยอมปล่อยค่าเงินบาทในวันที่ 2 กรกฎาคม 2540 สิ่งที่ตามมาไม่ใช่เพียงค่าเงินอ่อน บริษัทที่มีรายได้เป็นเงินบาทแต่มีหนี้เป็นดอลลาร์พบว่ายอดหนี้เพิ่มทันที สมมุติบริษัทหนึ่งกู้เงิน 10 ล้านดอลลาร์ ตอนเงินบาทอยู่ที่ 25 บาทต่อดอลลาร์ หนี้คิดเป็นเงินไทยประมาณ 250 ล้านบาท แต่เมื่อค่าเงินอ่อนเป็น 50 บาทต่อดอลลาร์ หนี้ก้อนเดิมกลายเป็น 500 ล้านบาทโดยยังไม่รวมดอกเบี้ย

บริษัทจำนวนมากจึงชำระหนี้ไม่ได้ สถาบันการเงินที่ปล่อยกู้ให้บริษัทเหล่านั้นก็ได้รับผลกระทบตามมา รัฐบาลสั่งระงับกิจการบริษัทเงินทุนหลายสิบแห่ง ก่อนจะมีการปิดถาวร 56 แห่ง ระบบสินเชื่อแทบหยุดทำงาน แม้แต่ธุรกิจที่ยังขายสินค้าได้ก็หาเงินหมุนเวียนยาก เพราะธนาคารไม่กล้าปล่อยกู้เพิ่ม

ตลาดอสังหาริมทรัพย์ที่เคยร้อนแรงกลายเป็นภาพของอาคารสร้างค้าง เสาปูนเปลือย และโครงการร้าง ผู้ซื้อบ้านบางคนผ่อนเงินไปแล้วแต่โครงการไม่เสร็จ ผู้รับเหมาไม่ได้รับเงิน ร้านค้าวัสดุก่อสร้างขายของไม่ได้ ผลกระทบจึงไหลจากบริษัทขนาดใหญ่ลงไปถึงแรงงานรายวันและครอบครัวธรรมดา

ปี 2541 เศรษฐกิจไทยหดตัวอย่างรุนแรง ธุรกิจปิดกิจการ คนงานถูกเลิกจ้าง บัณฑิตใหม่หางานยาก และครอบครัวจำนวนมากต้องลดค่าใช้จ่ายทุกอย่าง คนที่เคยมีตำแหน่งในบริษัทต้องหันไปขายอาหาร ขับรถรับจ้าง หรือกลับบ้านต่างจังหวัด ภาพพนักงานออฟฟิศตั้งโต๊ะขายของริมถนนกลายเป็นภาพจำของยุคนั้น

รัฐบาลไทยขอความช่วยเหลือจากกองทุนการเงินระหว่างประเทศหรือไอเอ็มเอฟ โดยได้รับวงเงินช่วยเหลือจากหลายฝ่ายรวมประมาณ 17,200 ล้านดอลลาร์ แลกกับเงื่อนไขการปรับโครงสร้างเศรษฐกิจ การเงิน และระบบธนาคาร มาตรการช่วงแรกเน้นสร้างความเชื่อมั่น ลดการขาดดุล และใช้อัตราดอกเบี้ยสูงเพื่อพยุงค่าเงินบาท แต่ดอกเบี้ยที่สูงกลับเพิ่มภาระให้ธุรกิจที่กำลังขาดสภาพคล่อง จึงเกิดข้อถกเถียงอย่างมากว่านโยบายเข้มงวดเกินไปหรือไม่

อีกด้านหนึ่ง วิกฤตครั้งนี้ทำให้ประเทศไทยต้องรื้อระบบการเงินครั้งใหญ่ ธนาคารถูกบังคับให้รับรู้หนี้เสีย เพิ่มทุน และปรับมาตรฐานการปล่อยสินเชื่อ มีการจัดตั้งองค์การเพื่อการปฏิรูประบบสถาบันการเงินเพื่อจัดการทรัพย์สินของบริษัทเงินทุนที่ถูกปิด รวมถึงมีการพัฒนาตลาดบริหารสินทรัพย์และกระบวนการปรับโครงสร้างหนี้

ภาคธุรกิจก็เปลี่ยนวิธีคิด บริษัทที่เคยขยายกิจการด้วยเงินกู้จำนวนมากเริ่มให้ความสำคัญกับกระแสเงินสด อัตราส่วนหนี้ และความเสี่ยงจากค่าเงินมากขึ้น คำว่า “ธรรมาภิบาล” ถูกพูดถึงจริงจัง เพราะวิกฤตเปิดให้เห็นปัญหาการปล่อยกู้แก่คนใกล้ชิด การลงทุนโดยไม่มีข้อมูลรองรับ และโครงสร้างบริษัทที่ตรวจสอบยาก

เศรษฐกิจไทยเริ่มฟื้นจากการส่งออกที่ได้ประโยชน์จากเงินบาทอ่อน สินค้าไทยมีราคาถูกลงในสายตาต่างประเทศ ขณะเดียวกันบริษัทและครัวเรือนใช้เวลาหลายปีในการลดหนี้ แม้ตัวเลขเศรษฐกิจจะกลับมาเติบโต แต่ทรัพย์สินและธุรกิจจำนวนมากเปลี่ยนเจ้าของ บางครอบครัวสูญเสียสิ่งที่สะสมมาทั้งชีวิตและไม่สามารถกลับไปอยู่ในจุดเดิมได้

บทเรียนสำคัญของต้มยำกุ้งไม่ใช่แค่เรื่องค่าเงินบาท การตรึงค่าเงินอาจทำให้ทุกอย่างดูนิ่ง ทั้งที่ความเสี่ยงกำลังสะสมอยู่ข้างใต้ เงินกู้ราคาถูกไม่ได้แปลว่าเงินทุนนั้นปลอดภัย ราคาที่ดินที่สูงขึ้นไม่ได้แปลว่าเศรษฐกิจแข็งแรง และบริษัทที่มีทรัพย์สินมากอาจล้มได้หากไม่มีเงินสดพอจ่ายหนี้ในวันที่เจ้าหนี้เรียกคืน

วิกฤตครั้งนั้นยังทำให้เห็นว่าปัญหาทางการเงินเดินทางเร็วมาก หนี้ของบริษัทหนึ่งกลายเป็นหนี้เสียของธนาคาร ปัญหาของธนาคารกลายเป็นปัญหาความเชื่อมั่นของประเทศ และการเคลื่อนย้ายเงินของนักลงทุนต่างประเทศสามารถกระทบชีวิตคนที่ไม่เคยซื้อหุ้น ไม่เคยกู้เงินดอลลาร์ และไม่รู้ด้วยซ้ำว่าตลาดอัตราแลกเปลี่ยนทำงานอย่างไร

เวลาผ่านไปหลายสิบปี คำว่า “ต้มยำกุ้ง” จึงไม่ได้หมายถึงเหตุการณ์ในตำราเศรษฐศาสตร์เท่านั้น สำหรับคนที่อยู่ในช่วงนั้น มันคือวันที่เงินเดือนหาย งานหาย บ้านถูกยึด และอนาคตที่วางไว้ต้องเริ่มนับหนึ่งใหม่ ส่วนคนรุ่นหลังควรจำไว้ว่าเศรษฐกิจที่ดูรุ่งเรืองที่สุด อาจเป็นช่วงที่ต้องถามให้หนักที่สุดว่าเงินมาจากไหน หนี้อยู่กับใคร และถ้ารายได้หยุดลง ทุกอย่างจะยังเดินต่อได้หรือไม่