ดุลการค้าคืออะไร ทำไมประเทศถึงขาดดุลได้

ดุลการค้า คือผลต่างระหว่างมูลค่าสินค้าที่ประเทศหนึ่งส่งออกไปขายต่างประเทศ กับมูลค่าสินค้าที่นำเข้ามาจากต่างประเทศในช่วงเวลาเดียวกัน โดยทั่วไปจะคำนวณเป็นรายเดือน รายไตรมาส หรือรายปี

วิธีคิดตรงไปตรงมาคือ นำมูลค่าการส่งออกสินค้า ลบด้วยมูลค่าการนำเข้าสินค้า

ถ้าประเทศส่งออกสินค้าได้ 900,000 ล้านบาท และนำเข้าสินค้า 750,000 ล้านบาท ดุลการค้าจะเกินดุล 150,000 ล้านบาท แต่ถ้าส่งออกได้ 700,000 ล้านบาท ขณะที่นำเข้า 820,000 ล้านบาท ก็จะขาดดุลการค้า 120,000 ล้านบาท

คำว่า “เกินดุล” หมายถึงมูลค่าส่งออกมากกว่านำเข้า ส่วน “ขาดดุล” หมายถึงมูลค่านำเข้ามากกว่าส่งออก หากทั้งสองด้านมีมูลค่าเท่ากันพอดีจึงเรียกว่าสมดุลการค้า แต่ในโลกจริงแทบไม่เกิดตัวเลขที่เท่ากันเป๊ะ

สิ่งที่ต้องแยกให้ออกคือ ดุลการค้าพูดถึงการซื้อขายสินค้าเป็นหลัก เช่น รถยนต์ อาหาร ชิ้นส่วนอิเล็กทรอนิกส์ น้ำมัน เครื่องจักร เสื้อผ้า และวัตถุดิบต่าง ๆ ไม่ได้ครอบคลุมรายรับรายจ่ายระหว่างประเทศทุกประเภท

ตัวอย่างเช่น เงินที่นักท่องเที่ยวต่างชาติเข้ามาใช้ในไทย ค่าขนส่งระหว่างประเทศ รายได้จากการให้บริการซอฟต์แวร์ ดอกเบี้ย เงินปันผล และเงินที่แรงงานส่งกลับประเทศ รายการเหล่านี้ไม่ได้อยู่ในดุลการค้าโดยตรง แต่จะไปปรากฏในบัญชีส่วนอื่นของระบบบัญชีระหว่างประเทศ

เพราะเหตุนี้ ประเทศที่ขาดดุลการค้าอาจไม่ได้หมายความว่าฐานะการเงินระหว่างประเทศแย่เสมอไป หากประเทศนั้นมีรายได้จากบริการ การท่องเที่ยว การลงทุน หรือรายรับจากต่างประเทศด้านอื่นมากพอ ตัวเลขภาพรวมอาจยังอยู่ในระดับที่รับได้

ในทางกลับกัน ประเทศที่เกินดุลการค้าสูงก็ไม่ได้แปลว่าเศรษฐกิจภายในดีทุกด้าน การเกินดุลอาจเกิดจากส่งออกเติบโตมากจริง แต่ก็อาจเกิดจากคนในประเทศลดการใช้จ่าย ธุรกิจชะลอซื้อเครื่องจักร หรือการนำเข้าหดตัวเพราะเศรษฐกิจซบเซาได้เช่นกัน จึงต้องดูสาเหตุเบื้องหลัง ไม่ใช่ดูแค่เครื่องหมายบวกหรือลบ

ทำไมประเทศถึงขาดดุลการค้า

สาเหตุแรกคือ ประเทศต้องนำเข้าสินค้าที่ผลิตเองไม่ได้หรือผลิตได้ไม่พอ ประเทศไทยต้องนำเข้าน้ำมันดิบ ก๊าซธรรมชาติ เครื่องจักร วัตถุดิบ และชิ้นส่วนจำนวนมาก สินค้าเหล่านี้มีความจำเป็นต่อการเดินทาง การผลิตไฟฟ้า โรงงาน และธุรกิจทั่วไป หากราคาพลังงานโลกสูงขึ้น มูลค่านำเข้าก็เพิ่มขึ้นทันที แม้ปริมาณที่ซื้ออาจไม่ได้เพิ่มมากนัก

อีกสาเหตุหนึ่งคือ เศรษฐกิจในประเทศกำลังขยายตัว ธุรกิจจึงสั่งซื้อเครื่องจักร วัตถุดิบ และอุปกรณ์จากต่างประเทศมากขึ้น ช่วงดังกล่าวอาจขาดดุลการค้า แต่ไม่จำเป็นต้องเป็นสัญญาณเสีย เพราะของที่นำเข้ามาอาจถูกใช้เพิ่มกำลังการผลิตและสร้างรายได้ในอนาคต

การขาดดุลยังเกิดได้จากประชาชนมีกำลังซื้อสูงและนิยมสินค้านำเข้า เช่น โทรศัพท์ รถยนต์ เครื่องใช้ไฟฟ้า เสื้อผ้า หรืออาหารจากต่างประเทศ ถ้าความต้องการสินค้านำเข้าเพิ่มเร็วกว่าความสามารถในการส่งออก ดุลการค้าก็มีโอกาสติดลบ

ฝั่งการส่งออกเองก็มีความผันผวน หากเศรษฐกิจของประเทศคู่ค้าชะลอตัว คำสั่งซื้อสินค้าจากไทยอาจลดลง โรงงานส่งออกได้น้อยลง แม้มูลค่านำเข้าจะไม่เปลี่ยนแปลงมาก ดุลการค้าก็อาจแย่ลงได้

อัตราแลกเปลี่ยนมีส่วนเกี่ยวข้องเช่นกัน เมื่อเงินบาทอ่อนค่า สินค้านำเข้าจะมีราคาแพงขึ้นเมื่อคิดเป็นเงินบาท โดยเฉพาะน้ำมันและวัตถุดิบที่ซื้อขายด้วยเงินตราต่างประเทศ ขณะเดียวกันสินค้าส่งออกของไทยอาจดูราคาถูกลงสำหรับผู้ซื้อจากต่างประเทศ แต่ผลไม่ได้เกิดขึ้นทันที เพราะสัญญาซื้อขาย ปริมาณการผลิต และต้นทุนวัตถุดิบต้องใช้เวลาในการปรับตัว

เงินบาทแข็งค่าก็ไม่ได้ทำให้ขาดดุลโดยอัตโนมัติ แต่สามารถทำให้ผู้ส่งออกแข่งขันด้านราคาได้ยากขึ้น ขณะที่สินค้านำเข้าถูกลงสำหรับคนไทย หากการส่งออกลดและการนำเข้าเพิ่มพร้อมกัน ดุลการค้าอาจลดลงได้

ดุลการค้ามีผลต่อค่าเงินหรือไม่

ดุลการค้าเกี่ยวข้องกับความต้องการซื้อและขายเงินตราต่างประเทศ ผู้ส่งออกที่ได้เงินจากต่างประเทศมักนำรายได้สกุลต่างประเทศมาแลกเป็นเงินบาท ส่วนผู้นำเข้าต้องใช้เงินบาทซื้อเงินสกุลต่างประเทศเพื่อจ่ายค่าสินค้า

ถ้าประเทศส่งออกมากและมีเงินตราต่างประเทศไหลเข้าจำนวนมาก อาจช่วยหนุนค่าเงินบาทได้ ส่วนการนำเข้าสูงทำให้มีความต้องการเงินตราต่างประเทศเพิ่มขึ้นและอาจกดดันเงินบาทให้อ่อนค่า แต่ในความเป็นจริง ค่าเงินไม่ได้ขึ้นอยู่กับดุลการค้าเพียงตัวเดียว

เงินทุนจากนักลงทุนต่างชาติ การซื้อขายหุ้นและพันธบัตร อัตราดอกเบี้ย ความเชื่อมั่นทางเศรษฐกิจ นโยบายของธนาคารกลาง สถานการณ์การเมือง และการเคลื่อนย้ายเงินทุนระหว่างประเทศ ล้วนมีผลต่อค่าเงิน บางช่วงประเทศไทยอาจเกินดุลการค้าแต่เงินบาทกลับอ่อน เพราะมีเงินทุนไหลออกมากกว่ารายได้จากการค้า

เกินดุลการค้าดีกว่าขาดดุลเสมอหรือไม่

คำตอบคือไม่เสมอไป ต้องดูว่าตัวเลขนั้นเกิดจากอะไรและดำเนินต่อเนื่องนานแค่ไหน

เกินดุลจากการส่งออกที่แข่งขันได้ดี โรงงานมีคำสั่งซื้อเพิ่ม การจ้างงานขยาย และธุรกิจลงทุนต่อเนื่อง ถือเป็นภาพที่ดี แต่หากเกินดุลเพราะประชาชนไม่มีกำลังซื้อ ธุรกิจไม่ลงทุน และการนำเข้าทรุดหนัก ภาพดังกล่าวอาจสะท้อนความอ่อนแอของเศรษฐกิจในประเทศ

ขาดดุลก็มีทั้งแบบที่น่ากังวลและไม่น่ากังวล ขาดดุลจากการนำเข้าเครื่องจักรเพื่อสร้างโรงงานใหม่ อาจช่วยเพิ่มศักยภาพการผลิต แต่ขาดดุลจากการบริโภคสินค้านำเข้าอย่างต่อเนื่อง โดยไม่มีรายได้ส่งออกหรือเงินลงทุนมารองรับ อาจสร้างความเสี่ยงต่อค่าเงิน หนี้ต่างประเทศ และเงินสำรองระหว่างประเทศในระยะยาว

อีกจุดที่มักเข้าใจผิดคือ ดุลการค้าไม่ใช่กำไรหรือขาดทุนของประเทศ ประเทศไม่ใช่บริษัทเดียวที่นำรายรับทั้งหมดมาหักรายจ่ายแล้วสรุปเป็นกำไร ตัวเลขนี้เป็นเพียงการรวมมูลค่าการค้าของคนและธุรกิจจำนวนมาก ทั้งผู้ผลิต ผู้ส่งออก ผู้นำเข้า ร้านค้า และผู้บริโภค

การนำเข้าสมาร์ตโฟนหนึ่งเครื่องไม่ได้แปลว่าประเทศสูญเสียเงินโดยเปล่าประโยชน์ เพราะผู้ซื้อได้รับสินค้าไปใช้งาน ธุรกิจผู้นำเข้าและร้านค้าก็มีรายได้ เกิดการจ้างงานและการเก็บภาษี เพียงแต่ธุรกรรมนั้นทำให้มูลค่าการนำเข้าเพิ่มขึ้น

ในทำนองเดียวกัน การส่งออกเพิ่มไม่ได้แปลว่าคนทุกกลุ่มจะได้ประโยชน์เท่ากัน หากอุตสาหกรรมส่งออกพึ่งวัตถุดิบนำเข้ามาก รายได้ที่เกิดขึ้นบางส่วนก็ต้องนำไปจ่ายค่าวัตถุดิบจากต่างประเทศ หรือหากการส่งออกกระจุกอยู่ในบริษัทขนาดใหญ่ ผลประโยชน์อาจไม่ได้กระจายไปถึงแรงงานและธุรกิจรายเล็กมากนัก

เวลาติดตามข่าวดุลการค้า ควรดูอย่างน้อยสามเรื่องพร้อมกัน ได้แก่ มูลค่าส่งออก มูลค่านำเข้า และสาเหตุที่ตัวเลขเปลี่ยน การเห็นเพียงข้อความว่า “เกินดุลเพิ่มขึ้น” ยังสรุปไม่ได้ว่าเศรษฐกิจดีขึ้น เพราะอาจเกิดจากนำเข้าลดแรงกว่าส่งออกก็ได้

ควรดูต่อว่าสินค้ากลุ่มใดส่งออกดี สินค้ากลุ่มใดนำเข้าเพิ่ม ราคาน้ำมันเปลี่ยนไปเท่าไร ประเทศคู่ค้าหลักกำลังเติบโตหรือชะลอตัว และตัวเลขนั้นเป็นการเปลี่ยนแปลงชั่วคราวหรือเป็นแนวโน้มต่อเนื่อง

ดุลการค้าจึงเป็นเหมือนภาพหนึ่งส่วนของเศรษฐกิจระหว่างประเทศ มีประโยชน์มากในการดูทิศทางการส่งออก การนำเข้า ความต้องการสินค้า และแรงกดดันต่อค่าเงิน แต่ต้องอ่านคู่กับดุลบริการ กระแสเงินทุน รายได้จากต่างประเทศ เงินสำรองระหว่างประเทศ และภาวะเศรษฐกิจภายใน จึงจะเห็นว่าประเทศกำลังแข็งแรงขึ้นจริง หรือเพียงแค่มีตัวเลขการค้าดูดีในช่วงเวลาหนึ่ง