อาชีพงมสมบัติในแม่น้ำ หาเงินจริงหรือเสี่ยงฟรี

เชือกเส้นหนึ่งผูกอยู่กับเอว แว่นดำน้ำครอบหน้า มือข้างหนึ่งคลำไปตามพื้นโคลน ส่วนอีกข้างคอยแหวกเศษไม้ ถุงพลาสติก และกิ่งไม้ที่ไหลมากองทับกัน สิ่งที่อยู่ใต้น้ำแทบมองไม่เห็น ต่อให้ลืมตาก็เห็นเพียงสีน้ำตาลขุ่น คนที่ลงไปจึงต้องใช้ปลายนิ้วแทนสายตา แยกให้ออกว่าของแข็งที่จับได้คือก้อนหิน เศษขวด เหรียญ หรือโลหะมีค่าที่ใครสักคนทำหล่นหายไป

นี่คือสภาพจริงของอาชีพงมหาของในแม่น้ำ ซึ่งห่างจากภาพนักล่าสมบัติที่ถือแผนที่แล้วเปิดหีบทองอยู่มาก

คนทำอาชีพนี้ไม่ได้ลงน้ำแล้วเจอสร้อยทองทุกวัน ของส่วนใหญ่ที่นำขึ้นมาได้เป็นเหรียญสมัยใหม่ เศษโลหะ เครื่องมือ ช้อนส้อม พระเครื่อง โทรศัพท์มือถือ กระเป๋าสตางค์ หรือของใช้ที่ตกจากเรือและท่าน้ำ บางชิ้นขายเป็นของเก่าได้ บางชิ้นมีเจ้าของจ้างให้หาโดยตรง ส่วนของที่ดูมีราคา เมื่อทำความสะอาดแล้วอาจกลายเป็นเพียงโลหะชุบหรือเครื่องประดับราคาถูก

คำว่า “งมสมบัติ” จึงฟังดูน่าตื่นเต้นกว่างานจริงอยู่มาก ชื่อที่ตรงกว่าคืองมหาของหาย รับจ้างค้นใต้น้ำ หรือเก็บของเก่าในแหล่งน้ำ แต่คนในพื้นที่บางแห่งเรียกรวมกันง่าย ๆ ว่าเป็นคนงมของ เพราะรูปแบบการทำงานไม่ได้มีตำแหน่งทางวิชาชีพตายตัว บางคนทำเป็นงานหลัก บางคนรับเป็นครั้งคราวหลังมีคนมาขอให้ช่วยหา

จุดที่มักมีของตกสะสมไม่ใช่กลางแม่น้ำแบบสุ่ม ๆ แต่เป็นบริเวณที่คนใช้งานมานาน เช่น ท่าน้ำเก่า ใต้สะพาน ตลาดริมน้ำ ท่าเรือข้ามฟาก หน้าวัด หรือจุดที่เคยมีชุมชนหนาแน่น ของที่พบจึงสะท้อนกิจกรรมของพื้นที่นั้น หากเป็นท่าเรือก็อาจพบเหรียญ กุญแจ เครื่องมือ และชิ้นส่วนเรือ หากเป็นหน้าวัดอาจมีเหรียญกับวัตถุที่ผู้คนนำมาใช้ประกอบพิธี หากเป็นจุดค้าขายเก่าอาจพบภาชนะ เศษเครื่องปั้นดินเผา หรือตะกั่วถ่วงน้ำหนัก

คนที่ชำนาญไม่ได้อาศัยโชคเพียงอย่างเดียว เขาจะจำลักษณะกระแสน้ำ รู้ว่าของหนักมักไหลไปหยุดตรงไหน และแยกพื้นที่โคลนอ่อนออกจากบริเวณที่มีเศษวัสดุกองหนาได้ กระแสน้ำบริเวณตอม่อสะพาน แอ่งใต้ท่าน้ำ หรือด้านหลังสิ่งกีดขวางอาจพัดพาของมาสะสม แต่ก็เป็นจุดอันตราย เพราะมีน้ำวน เชือก อวน และเศษเหล็กที่เกี่ยวตัวนักดำน้ำได้

อุปกรณ์แบบพื้นบ้านอาจมีเพียงหน้ากากดำน้ำ เชือก ถุงใส่ของ ถุงมือ และเรือเล็ก แต่การลงลึกหรือลงในบริเวณกระแสน้ำแรงต้องใช้อุปกรณ์ดำน้ำที่เหมาะสม มีคนเฝ้าด้านบน และวางแผนขึ้นจากน้ำไว้ก่อนลง บางคนใช้เครื่องตรวจจับโลหะใต้น้ำหรือแม่เหล็กแรงสูงช่วยค้นหา ทว่าอุปกรณ์เหล่านี้ไม่ได้บอกว่าของชิ้นนั้นมีค่า แม่เหล็กดึงได้เฉพาะโลหะบางประเภท ขณะที่ทอง เงิน และโลหะหลายชนิดไม่ติดแม่เหล็ก

วิธีที่ยังพบได้บ่อยคือใช้มือลูบพื้นท้องน้ำแล้วหยิบสิ่งผิดปกติขึ้นมาตรวจ คนงมต้องยอมจับสิ่งของโดยไม่รู้ว่าคืออะไร จึงมีโอกาสเจอทั้งเศษแก้ว ตะขอเบ็ด ลวดสนิม กระป๋องฉีก หรือเข็มแหลม ถุงมืออย่างเดียวอาจป้องกันไม่ได้ทั้งหมด โดยเฉพาะเมื่อของมีคมซ่อนอยู่ใต้โคลนและถูกกดด้วยน้ำหนักตัว

อันตรายที่น่ากลัวกว่าแผลบาดคือน้ำขุ่นจนมองไม่เห็นทิศทาง นักดำน้ำอาจสับสนว่าด้านไหนคือผิวน้ำ หากลงบริเวณลึกโดยไม่มีเชือกนำทาง กระแสน้ำสามารถพัดออกจากจุดเดิมภายในเวลาไม่นาน เรือที่วิ่งผ่านยังสร้างคลื่นและแรงดูด ขณะที่ใบพัดเรือเป็นอันตรายถึงชีวิต จุดที่ดูสงบจากบนฝั่งอาจมีกระแสน้ำด้านล่างแรงกว่าที่คิด

คุณภาพน้ำก็เป็นอีกเรื่องที่มองข้ามไม่ได้ แม่น้ำในเขตชุมชนอาจมีน้ำเสีย เชื้อโรค สารเคมี น้ำมัน และของเสียปะปน บาดแผลเล็ก ๆ สามารถติดเชื้อได้ คนที่มีแผลเปิด โรคผิวหนัง หรือสุขภาพไม่พร้อมจึงไม่ควรลงไปเสี่ยง การอาบน้ำและทำความสะอาดร่างกายทันทีหลังขึ้นจากน้ำเป็นเรื่องจำเป็น ไม่ใช่เพียงเพราะกลิ่นหรือความสกปรก

รายได้ของคนงมของไม่แน่นอนอย่างมาก วันที่เจอของมีค่าหนึ่งชิ้นอาจได้เงินมากกว่าหลายวันที่หาไม่พบอะไร แต่ไม่ควรนำวันที่โชคดีมาใช้คำนวณเป็นรายได้ประจำ งานที่ได้เงินชัดกว่าคือการรับจ้างตามหาของหาย เช่น แหวนทองตกจากท่าน้ำ โทรศัพท์หล่นข้างเรือ เครื่องมือจม หรือชิ้นส่วนเครื่องจักรตกลงไปในบ่อและคลอง

การตกลงค่าจ้างมีหลายแบบ บางงานคิดเป็นค่าลงค้นโดยไม่รับประกันว่าจะพบ บางงานมีเงินรางวัลเพิ่มเมื่อหาเจอ และบางครั้งเจ้าของเสนอแบ่งมูลค่าของที่กู้คืนได้ ผู้รับงานต้องคุยให้ชัดตั้งแต่แรกว่าใครรับผิดชอบค่าเดินทาง ค่าเรือ ค่าอุปกรณ์ และจะหยุดค้นเมื่อใด มิฉะนั้นอาจเสียเวลาหลายชั่วโมงโดยไม่มีรายได้เลย

ของที่งมได้ไม่ได้หมายความว่าจะนำไปขายได้ทุกชิ้น หากเป็นกระเป๋าสตางค์ เอกสาร โทรศัพท์ เครื่องประดับที่มีลักษณะระบุตัวเจ้าของได้ หรือทรัพย์ที่เพิ่งสูญหาย ควรพยายามส่งคืนหรือแจ้งเจ้าหน้าที่ การเก็บไว้โดยรู้ว่าเป็นของคนอื่นไม่ใช่เรื่องเดียวกับการเก็บเศษโลหะไร้เจ้าของขึ้นจากน้ำ

ประเด็นยิ่งละเอียดขึ้นเมื่อของนั้นมีลักษณะเก่าแก่ เช่น พระพุทธรูป เงินตราโบราณ เครื่องปั้นดินเผา อาวุธโบราณ จารึก หรือชิ้นส่วนที่อาจเกี่ยวข้องกับประวัติศาสตร์ ของเก่าไม่ได้มีสถานะเป็นสินค้าธรรมดาเพียงเพราะพบในแม่น้ำ วัตถุที่มีประโยชน์ด้านศิลปะ ประวัติศาสตร์ หรือโบราณคดีอาจเข้าข่ายโบราณวัตถุตามกฎหมาย ผู้ค้นพบจึงไม่ควรรีบล้าง ขัด แยกชิ้นส่วน หรือประกาศขายเอง

สิ่งที่ควรทำคือเก็บข้อมูลจุดพบให้ละเอียด ถ่ายภาพสภาพเดิม บันทึกวันเวลา และติดต่อกรมศิลปากร พิพิธภัณฑสถานแห่งชาติในพื้นที่ ตำรวจ หรือหน่วยงานท้องถิ่นเพื่อให้ช่วยตรวจสอบ การรู้พิกัดมีความสำคัญมาก เพราะนักโบราณคดีไม่ได้ศึกษาเฉพาะตัววัตถุ แต่ศึกษาความสัมพันธ์ระหว่างวัตถุกับพื้นที่ ชั้นดิน และสิ่งของรอบข้าง การหยิบทุกอย่างขึ้นมาปะปนกันอาจทำให้ข้อมูลทางประวัติศาสตร์สูญหาย แม้ตัวของยังอยู่ครบก็ตาม

บางพื้นที่ยังอาจถูกกำหนดให้เป็นเขตโบราณสถานหรือบริเวณที่ห้ามขุดค้นหาโบราณวัตถุ การลงไปคุ้ย ขุด ดูดโคลน หรือรื้อพื้นท้องน้ำโดยไม่ได้รับอนุญาตจึงต่างจากการบังเอิญพบของขณะทำงานทั่วไป ใครคิดจะทำเป็นอาชีพควรตรวจสอบสถานะพื้นที่ก่อน ไม่ใช่เห็นว่าลำน้ำเป็นพื้นที่สาธารณะแล้วจะค้นหาอะไรก็ได้

นอกจากของเก่าและทรัพย์สินทั่วไป คนงมอาจพบสิ่งที่ไม่ควรแตะต้อง เช่น อาวุธ กระสุน วัตถุคล้ายระเบิด ชิ้นส่วนยานพาหนะ หรือหลักฐานที่อาจเกี่ยวข้องกับคดี สิ่งของเหล่านี้ต้องปล่อยไว้ในตำแหน่งเดิม ถอยออกจากพื้นที่ และแจ้งตำรวจทันที การยกขึ้นเรือหรือพยายามแกะดูอาจทำให้เกิดอันตรายและทำลายหลักฐาน

ทักษะสำคัญของอาชีพนี้จึงไม่ใช่แค่กลั้นหายใจเก่ง คนทำต้องว่ายน้ำแข็งแรง อ่านกระแสน้ำเป็น ใช้เชือกและอุปกรณ์กู้ของได้ รู้จักโลหะและวัสดุพื้นฐาน ประเมินสภาพอากาศ รวมถึงกล้ายกเลิกงานเมื่อสถานการณ์ไม่ปลอดภัย นักดำน้ำที่มีประสบการณ์ไม่ได้พิสูจน์ความเก่งด้วยการฝืนลงทุกครั้ง แต่รู้ว่าเมื่อใดควรหยุด

คนที่เห็นคลิปเจอทอง พระเก่า หรือเหรียญจำนวนมากอาจรู้สึกว่างานนี้ทำเงินง่าย ทว่าเราไม่ค่อยเห็นวันที่คนทำงานลงน้ำหลายรอบแล้วได้เพียงตะปู ขวดแตก และเศษเหล็ก คลิปที่น่าตื่นเต้นถูกนำมาเผยแพร่เพราะเป็นเหตุการณ์พิเศษ ไม่ใช่ภาพเฉลี่ยของการทำงานทั้งปี

หากจะเริ่มต้นจริง การรับงานค้นของหายในบ่อส่วนตัว สระน้ำ หรือพื้นที่ควบคุมได้ยังสมเหตุสมผลกว่าการออกไปสุ่มงมกลางแม่น้ำ ควรฝึกดำน้ำกับผู้สอนที่มีความรู้ ใช้อุปกรณ์มาตรฐาน ไม่ลงคนเดียว และขออนุญาตเจ้าของหรือหน่วยงานดูแลพื้นที่ก่อนทุกครั้ง การซื้อเครื่องตรวจโลหะราคาแพงโดยยังไม่มีทักษะดำน้ำ ไม่ได้ทำให้ความเสี่ยงลดลง

อาชีพงมสมบัติในแม่น้ำมีอยู่จริง แต่คำว่า “สมบัติ” ของคนทำงานแต่ละวันอาจไม่ใช่ทองคำ บางครั้งเป็นโทรศัพท์ที่เจ้าของคิดว่าจะไม่ได้คืน เป็นแหวนแต่งงานที่หล่นจากนิ้ว หรือเครื่องมือชิ้นสำคัญที่ช่วยให้คนอีกคนกลับไปทำงานต่อได้ เงินที่หาได้จึงมักมาจากฝีมือในการกู้ของมากกว่าการเสี่ยงดวงค้นหาของมีค่า

ใต้น้ำมีของซ่อนอยู่จริง และไม่มีใครรู้ว่าชิ้นต่อไปที่มือสัมผัสจะเป็นอะไร แต่สิ่งที่แยกคนทำอาชีพออกจากคนลงไปเสี่ยงโชค คือความรู้เรื่องน้ำ ความปลอดภัย ความรับผิดชอบต่อของที่พบ และการรู้ว่าของบางชิ้นมีค่ามากเกินกว่าจะหยิบไปขายเงียบ ๆ