เลือดจางคืออะไร ทำไมร่างกายถึงสร้างเลือดไม่พอ

คำว่า “เลือดจาง” ที่คนทั่วไปใช้กัน จริง ๆ แล้วไม่ได้หมายความว่าเลือดในร่างกายมีปริมาณน้อยลงเสมอไป แต่ส่วนใหญ่หมายถึงภาวะที่เลือดมีความสามารถในการนำออกซิเจนลดลง เพราะจำนวนเม็ดเลือดแดงหรือระดับฮีโมโกลบินต่ำกว่าปกติ ฮีโมโกลบินเป็นโปรตีนสำคัญในเม็ดเลือดแดง ทำหน้าที่จับออกซิเจนจากปอดแล้วส่งไปเลี้ยงส่วนต่าง ๆ ของร่างกาย เมื่อมีไม่พอ เซลล์ต่าง ๆ ก็ได้รับออกซิเจนน้อยลง ทำให้เกิดอาการเหนื่อยง่าย อ่อนเพลีย หรือไม่มีแรง

สาเหตุที่ทำให้เลือดจางมีหลายแบบ ไม่ได้เกิดจากการขาดเลือดเพียงอย่างเดียว สาเหตุที่พบได้บ่อยที่สุดคือการขาดธาตุเหล็ก เพราะร่างกายต้องใช้ธาตุเหล็กในการสร้างฮีโมโกลบิน หากได้รับธาตุเหล็กไม่เพียงพอจากอาหาร หรือมีการสูญเสียเลือดเป็นเวลานาน ร่างกายก็จะผลิตเม็ดเลือดแดงที่มีคุณภาพลดลง

ผู้หญิงที่มีประจำเดือนมากเป็นเวลานานเป็นกลุ่มหนึ่งที่พบภาวะขาดธาตุเหล็กได้บ่อย เพราะมีการเสียเลือดทุกเดือน หากปริมาณเลือดที่เสียออกไปมากกว่าที่ร่างกายสร้างทดแทน ก็อาจค่อย ๆ เกิดภาวะเลือดจางขึ้นโดยไม่รู้ตัว เช่นเดียวกับผู้ที่มีเลือดออกในระบบทางเดินอาหารจากแผลในกระเพาะ ลำไส้ หรือโรคบางชนิด ซึ่งบางครั้งไม่ได้เห็นเลือดออกชัดเจน แต่เสียเลือดทีละน้อยเป็นเวลานาน

นอกจากธาตุเหล็กแล้ว การขาดวิตามินบางชนิดก็ทำให้เลือดจางได้ โดยเฉพาะวิตามินบี 12 และโฟเลต ซึ่งเกี่ยวข้องกับการสร้างเม็ดเลือดแดง หากร่างกายขาดสารอาหารเหล่านี้ เม็ดเลือดแดงอาจมีขนาดผิดปกติและทำงานได้ไม่ดี ภาวะนี้มักพบในผู้ที่รับประทานอาหารไม่หลากหลาย หรือมีปัญหาการดูดซึมสารอาหารจากลำไส้

เลือดจางบางชนิดไม่ได้เกิดจากการสร้างเลือดน้อย แต่เกิดจากเม็ดเลือดแดงถูกทำลายเร็วกว่าปกติ เรียกว่าโรคโลหิตจางจากเม็ดเลือดแดงแตก สาเหตุอาจเกี่ยวข้องกับความผิดปกติของระบบภูมิคุ้มกัน โรคทางพันธุกรรม หรือปัจจัยอื่น ๆ ทำให้ร่างกายต้องเร่งสร้างเม็ดเลือดใหม่เพื่อทดแทนส่วนที่เสียไป

อาการของเลือดจางไม่ได้มีแค่ความเหนื่อยง่ายเท่านั้น หลายคนอาจรู้สึกใจสั่น เวียนศีรษะ หน้ามืดเวลาเปลี่ยนท่าทาง ผิวดูซีด มือเท้าเย็น สมาธิลดลง หรือออกแรงเล็กน้อยก็รู้สึกเหนื่อยกว่าปกติ ในกรณีที่เป็นมาก หัวใจอาจต้องทำงานหนักขึ้นเพื่อส่งออกซิเจนไปเลี้ยงร่างกาย ทำให้เกิดอาการหอบหรือแน่นหน้าอกได้

การวินิจฉัยเลือดจางไม่สามารถดูจากอาการเพียงอย่างเดียว เพราะอาการหลายอย่างคล้ายกับภาวะอื่น วิธีที่ใช้ยืนยันคือการตรวจเลือด โดยดูค่าฮีโมโกลบิน จำนวนเม็ดเลือดแดง และค่าต่าง ๆ ที่ช่วยบอกลักษณะของเม็ดเลือด หลังจากนั้นแพทย์จึงหาสาเหตุต่อว่าเกิดจากขาดสารอาหาร เสียเลือด หรือมีความผิดปกติของการสร้างและทำลายเม็ดเลือด

การรักษาจึงไม่ได้มีสูตรเดียวสำหรับทุกคน หากเกิดจากการขาดธาตุเหล็ก อาจต้องเพิ่มอาหารที่มีธาตุเหล็ก เช่น เนื้อสัตว์ ตับ ไข่ หรือผักบางชนิด รวมถึงรับประทานธาตุเหล็กเสริมตามคำแนะนำ แต่ถ้าเกิดจากโรคอื่น การกินธาตุเหล็กเองอาจไม่ช่วยและอาจทำให้เกิดปัญหาได้ เพราะสาเหตุที่แท้จริงยังไม่ได้รับการแก้ไข

อาหารมีส่วนช่วยป้องกันเลือดจางได้ แต่ไม่ใช่เพียงแค่กินอาหารที่มีสีแดงแล้วเลือดจะดีขึ้นทันที ร่างกายต้องได้รับสารอาหารหลายชนิดร่วมกัน เช่น โปรตีน ธาตุเหล็ก วิตามินบี 12 และโฟเลต รวมถึงต้องดูแลปัจจัยที่ทำให้เสียเลือดหรือดูดซึมสารอาหารผิดปกติด้วย

คำว่าเลือดจางจึงเป็นเพียงชื่อเรียกกว้าง ๆ ของปัญหาหลายรูปแบบ สิ่งสำคัญไม่ใช่แค่รู้ว่าตัวเองเลือดจางหรือไม่ แต่ต้องรู้ด้วยว่าเลือดจางเพราะอะไร เพราะสาเหตุแต่ละแบบมีวิธีดูแลและการรักษาที่แตกต่างกัน การตรวจให้เจอสาเหตุจะช่วยให้แก้ปัญหาได้ตรงจุดมากกว่าการพยายามเพิ่มเลือดด้วยวิธีใดวิธีหนึ่งโดยไม่รู้ต้นเหตุ