“ปลาตาใส” ปลาใต้ทะเลลึกที่มองทะลุหน้าผากตัวเอง ด้วยดวงตาทรงกระบอกซ่อนอยู่ภายในหัว!

หากมองจากด้านหน้า หลายคนอาจเข้าใจว่าจุดดำเล็ก ๆ เหนือปากคือดวงตาของมัน แต่ความจริงแล้วจุดเหล่านั้นเป็นอวัยวะรับกลิ่น ส่วนดวงตาที่แท้จริงกลับเป็นลูกกลมสีเขียวสองดวง ซึ่งซ่อนอยู่ภายในหัวโปร่งใสราวกับห้องนักบินกระจก

นี่คือ ปลาตาใส หรือ Pacific barreleye มีชื่อวิทยาศาสตร์ว่า Macropinna microstoma ปลาทะเลลึกหน้าตาประหลาดที่สามารถหมุนดวงตาทรงกระบอกจากด้านบนลงมามองด้านหน้าได้ ขณะกำลังจับและกินเหยื่อ

หัวใสเหมือนโดมกระจก ไม่ใช่กะโหลกหายไป

ส่วนที่โปร่งใสบนหัวเป็นเนื้อเยื่อรูปโดมซึ่งภายในเต็มไปด้วยของเหลว ทำหน้าที่ปกคลุมและปกป้องดวงตา ไม่ได้หมายความว่าหัวของปลาว่างเปล่าหรือไม่มีกะโหลก

ความโปร่งใสช่วยให้แสงจากด้านบนส่องผ่านลงไปถึงดวงตาที่ซ่อนอยู่ภายในได้ โดยดวงตาทั้งสองมีรูปร่างยาวคล้ายกระบอกหรือถัง จึงเป็นที่มาของชื่อ barreleye ซึ่งแปลประมาณว่า “ตาทรงกระบอก” 

ดวงตาสีเขียวที่เห็นอยู่ข้างใน

สิ่งที่ดูเหมือนลูกแก้วสีเขียวสองลูกคือเลนส์ของดวงตาจริง ดวงตาชนิดนี้ไวต่อแสงมาก เหมาะกับการมองเห็นในบริเวณที่แทบไม่มีแสงแดดเหลืออยู่

สีเขียวอาจช่วยกรองแสงจากผิวน้ำ ทำให้ปลาสามารถแยกเงาของสัตว์หรือแสงเรืองจากเหยื่อที่อยู่ด้านบนได้ดีขึ้น ขณะที่จุดเล็ก ๆ เหนือปากซึ่งดูคล้ายตาปลาทั่วไปนั้น แท้จริงคือรูรับกลิ่นหรือ nares ทำหน้าที่ใกล้เคียงกับรูจมูกของมนุษย์ 

ทำไมดวงตาต้องหันขึ้นด้านบน?

ปลาตาใสอาศัยอยู่ในเขตทะเลสนธยา หรือ twilight zone ที่ความลึกประมาณ 600-800 เมตร แสงจากผิวน้ำเหลือเพียงเล็กน้อยจนรอบตัวเกือบมืดสนิท

มันมักลอยตัวนิ่งและหันดวงตาขึ้นด้านบน เพื่อมองหาเงาของสัตว์ขนาดเล็กที่ตัดกับแสงจาง ๆ จากผิวน้ำ รวมถึงสิ่งมีชีวิตเรืองแสงที่เคลื่อนผ่านเหนือหัว วิธีนี้ช่วยให้มันพบอาหารโดยไม่ต้องว่ายไล่หาไปทั่ว ซึ่งจะเปลืองพลังงานอย่างมากในบริเวณที่อาหารหายาก 

เคยคิดกันว่ามันมองตรงหน้าไม่ได้

ปลาชนิดนี้ถูกค้นพบและอธิบายทางวิทยาศาสตร์ตั้งแต่ปี 1939 แต่ตัวอย่างที่ถูกจับขึ้นมามักได้รับความเสียหายจากอวนและแรงดันที่เปลี่ยนแปลง ทำให้โดมใสบนหัวฉีกขาด นักวิทยาศาสตร์จึงไม่เคยเห็นรูปลักษณ์ที่สมบูรณ์ของมันเป็นเวลาหลายสิบปี

ดวงตาของตัวอย่างที่เก็บรักษาไว้มักชี้ขึ้นตลอด จนเกิดข้อสงสัยว่า เมื่อเหยื่อเข้ามาใกล้ปาก ปลาจะมองอาหารของตัวเองได้อย่างไร

คำตอบปรากฏจากการสังเกตปลาที่ยังมีชีวิตโดยนักวิจัยของ MBARI พวกเขาพบว่า ดวงตาของมันไม่ได้ติดอยู่ในตำแหน่งเดียว แต่สามารถหมุนจากการมองขึ้นด้านบนมามองตรงไปข้างหน้าได้ เมื่อปลาหันตัวเข้าหาและกินเหยื่อ

อาจขโมยอาหารจากหนวดแมงกะพรุน

นักวิทยาศาสตร์เสนอว่า ปลาตาใสอาจกินสัตว์จำพวกกุ้งขนาดเล็กและแพลงก์ตอนที่ติดอยู่ตามหนวดของไซโฟโนฟอร์ สิ่งมีชีวิตวุ้นใสซึ่งมีหนวดยาวและมีเซลล์เข็มพิษ

หัวรูปโดมอาจช่วยปกป้องดวงตาบอบบางของปลา ขณะที่มันแทรกตัวเข้าใกล้หนวดเพื่อฉกเหยื่อที่ติดอยู่ อย่างไรก็ตาม พฤติกรรมการล่าของปลาชนิดนี้ยังพบเห็นได้ยาก จึงยังมีรายละเอียดอีกหลายส่วนที่นักวิทยาศาสตร์กำลังศึกษา 

ปลาหายากที่แทบไม่มีใครได้พบตัวจริง

แม้จะมีรูปร่างเหมือนสัตว์จากภาพยนตร์วิทยาศาสตร์ แต่ปลาตาใสมีขนาดไม่ใหญ่ โดยลำตัวที่พบทั่วไปมีความยาวเพียงประมาณสิบกว่าซ centimetres เท่านั้น

ความหายากของภาพไม่ได้หมายความว่ามันใกล้สูญพันธุ์เสมอไป แต่เป็นเพราะมันอาศัยอยู่ลึกเกินกว่ามนุษย์จะลงไปสังเกตได้ตามปกติ ต้องใช้ยานสำรวจใต้น้ำควบคุมระยะไกลจึงจะเห็นมันในสภาพสมบูรณ์ และแม้ MBARI จะดำน้ำสำรวจมาแล้วเป็นจำนวนมาก การพบปลาชนิดนี้ก็ยังถือเป็นเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นไม่บ่อยนัก

ดวงตาที่ซ่อนอยู่หลังหน้าผาก

รูปร่างแปลกประหลาดของปลาตาใสไม่ใช่ความผิดปกติ แต่เป็นชุดอุปกรณ์เอาตัวรอดที่เหมาะกับโลกมืดใต้ทะเลลึกอย่างยิ่ง

หัวใสเปิดทางให้ดวงตารับแสงจากด้านบน ดวงตาทรงกระบอกช่วยรวบรวมแสงอันน้อยนิด สีเขียวช่วยมองหาเหยื่อ และความสามารถในการหมุนตาทำให้มันติดตามอาหารตั้งแต่ลอยอยู่เหนือหัวจนเคลื่อนมาอยู่ตรงปาก