ทำไมคนเยอะถึงช่วยน้อยลง

เหตุการณ์แปลกอย่างหนึ่งในสังคมคือ บางครั้งยิ่งมีคนเห็นเหตุการณ์มากเท่าไร คนที่ลงมือช่วยกลับยิ่งน้อยลง ปรากฏการณ์นี้เรียกว่า Bystander Effect หรือ “ผลกระทบจากผู้เห็นเหตุการณ์” เป็นแนวคิดทางจิตวิทยาสังคมที่อธิบายว่า เมื่อมีคนอื่นอยู่รอบตัวจำนวนมาก แต่ละคนอาจรู้สึกว่าหน้าที่ในการช่วยเหลือไม่ได้เป็นของตัวเองโดยตรง

ภาพที่เกิดขึ้นบ่อยคือ มีคนล้มลงกลางที่สาธารณะ มีคนหยุดมองหลายสิบคน แต่ไม่มีใครเข้าไปถามว่าเกิดอะไรขึ้น ทุกคนไม่ได้หมายความว่าเป็นคนใจร้าย หลายคนอาจรู้สึกตกใจ ไม่แน่ใจว่าควรทำอย่างไร หรือคิดว่าคงมีใครสักคนจัดการแล้ว

จุดสำคัญของปรากฏการณ์นี้คือ “การกระจายความรับผิดชอบ” เมื่อมีคนอยู่เพียงคนเดียว คนคนนั้นจะรู้สึกว่าตัวเองเป็นทางเลือกเดียวในการช่วย แต่เมื่อมีคนอยู่จำนวนมาก ความรู้สึกนั้นจะถูกแบ่งออกไป ทุกคนอาจคิดคล้ายกันว่า เดี๋ยวคนอื่นคงโทรแจ้ง เดี๋ยวคนอื่นคงเข้าไปดู หรือเดี๋ยวคนที่มีความรู้มากกว่าจะจัดการเอง

ปัญหาคือ คนอื่นก็อาจกำลังคิดแบบเดียวกัน

ปรากฏการณ์นี้ไม่ได้เกิดจากการไม่สนใจผู้อื่นเพียงอย่างเดียว แต่เกี่ยวข้องกับวิธีที่มนุษย์ประเมินสถานการณ์ตรงหน้า เมื่อเกิดเหตุที่ไม่ชัดเจน คนเรามักมองปฏิกิริยาของคนรอบข้างเพื่อดูว่าควรทำอย่างไร หากทุกคนยืนนิ่ง ไม่มีใครแสดงท่าทีเร่งด่วน คนที่เห็นเหตุการณ์อาจตีความว่าเรื่องนั้นอาจไม่ได้ร้ายแรง หรือยังไม่จำเป็นต้องเข้าไปช่วย

ในเหตุการณ์จริง คนที่ต้องการความช่วยเหลือจึงอาจไม่ได้ขาดคนเห็น แต่ขาดคนแรกที่ตัดสินใจลงมือ

นักจิตวิทยาเริ่มศึกษาปรากฏการณ์นี้อย่างจริงจังหลังเหตุการณ์ทำร้ายร่างกายหญิงคนหนึ่งในนิวยอร์กช่วงทศวรรษ 1960 ซึ่งมีรายงานว่ามีผู้พบเห็นเหตุการณ์จำนวนมาก เหตุการณ์นี้กลายเป็นหนึ่งในกรณีที่ถูกนำมาอภิปรายเรื่องการไม่เข้าไปช่วยเหลือ และกระตุ้นให้มีการศึกษาว่าทำไมผู้คนจำนวนมากจึงอาจไม่ตอบสนองเมื่ออยู่รวมกัน

ต่อมามีการทดลองทางจิตวิทยาหลายรูปแบบเพื่อศึกษาปัจจัยที่ทำให้คนช่วยหรือไม่ช่วย ผลการศึกษาหลายชิ้นพบว่า จำนวนผู้เห็นเหตุการณ์มีผลต่อการตัดสินใจช่วยเหลือ โดยเฉพาะในสถานการณ์ที่ผู้คนไม่แน่ใจว่าเป็นเหตุฉุกเฉินจริงหรือไม่

อย่างไรก็ตาม Bystander Effect ไม่ได้หมายความว่าคนจำนวนมากจะไม่มีวันช่วยใคร ตรงกันข้าม ในหลายเหตุการณ์ก็มีคนจำนวนมากเข้าช่วยเหลือกัน สิ่งที่ทำให้แตกต่างคือ มีใครบางคนเริ่มก่อนหรือไม่

การเรียกชื่อคนโดยตรงมักช่วยลดปัญหานี้ได้ เช่น แทนที่จะตะโกนว่า “ใครก็ได้ช่วยหน่อย” การชี้ไปที่คนหนึ่งแล้วพูดว่า “คุณครับ ช่วยโทรเรียกรถพยาบาลให้หน่อย” จะทำให้คนคนนั้นรู้สึกว่าหน้าที่ถูกส่งมาถึงตัวเอง ไม่ใช่เป็นความรับผิดชอบที่ลอยอยู่ในกลุ่มคน

อีกวิธีหนึ่งคือการสังเกตสัญญาณของเหตุฉุกเฉินและไม่รอให้คนอื่นเริ่มก่อน หากเห็นคนเจ็บ คนหมดสติ หรือสถานการณ์ผิดปกติ การเข้าไปถามไถ่หรือโทรขอความช่วยเหลืออาจเป็นจุดเริ่มต้นที่ทำให้คนอื่นเข้ามาร่วมช่วยด้วย

เรื่องน่าสนใจคือ บางครั้งคนรอบข้างไม่ได้ขาดความเมตตา แต่ติดอยู่ในสถานการณ์ที่ทุกคนกำลังรอให้คนอื่นเป็นคนแรกที่ขยับ การเข้าใจกลไกนี้ช่วยให้เห็นว่าการช่วยเหลือเล็ก ๆ จากคนหนึ่งคนสามารถเปลี่ยนบรรยากาศของทั้งกลุ่มได้ เพราะเมื่อมีคนเริ่มทำ คนอื่นมักมีแนวโน้มเข้าร่วมมากขึ้น