แค่คันจมูก ทำไมถึงจาม

หลายคนคงเคยเจออาการคันจมูกแบบกะทันหัน แล้วอีกไม่กี่วินาทีก็ตามมาด้วยการจามอย่างห้ามไม่อยู่ บางครั้งจามครั้งเดียวก็จบ แต่บางครั้งกลับจามติดกันหลายครั้งจนแสบจมูก ทั้งหมดนี้เป็นกลไกป้องกันตัวเองตามธรรมชาติของร่างกาย ไม่ใช่อาการผิดปกติเสมอไป

ภายในโพรงจมูกมีเยื่อบุที่ทำหน้าที่ดักจับฝุ่น เชื้อโรค เกสรดอกไม้ ควัน และสิ่งแปลกปลอมต่าง ๆ เมื่อสิ่งเหล่านี้ไปกระตุ้นปลายประสาทที่อยู่ในเยื่อบุจมูก สมองจะได้รับสัญญาณว่ามีบางอย่างที่ควรถูกกำจัดออก จึงสั่งให้เกิดปฏิกิริยาการจาม

ก่อนจะจาม หลายคนจะรู้สึกคันหรือยุบยิบในจมูก ความรู้สึกนี้เกิดจากเส้นประสาทถูกกระตุ้น เมื่อสัญญาณแรงมากพอ ร่างกายจะเริ่มกระบวนการจามโดยอัตโนมัติ เราจะสูดลมหายใจเข้าลึก กล้ามเนื้อหน้าอกและกระบังลมหดตัว จากนั้นลมจะถูกพ่นออกทางจมูกและปากด้วยความเร็วสูง เพื่อนำสิ่งระคายเคืองออกไปให้ได้มากที่สุด

สาเหตุที่ทำให้คันจมูกและจามมีได้หลายอย่าง เช่น

- ฝุ่นละอองและไรฝุ่น

- เกสรดอกไม้

- ขนสัตว์

- ควันบุหรี่หรือมลพิษ

- กลิ่นฉุนจากน้ำหอมหรือสารเคมี

- การติดเชื้อไวรัส เช่น หวัด

- อาการแพ้อากาศ

คนที่เป็นโรคจมูกอักเสบจากภูมิแพ้มักมีอาการคันจมูกร่วมกับจามบ่อย โดยเฉพาะช่วงเช้าหรือเมื่ออยู่ในที่มีฝุ่น เพราะระบบภูมิคุ้มกันตอบสนองต่อสารที่ปกติไม่เป็นอันตราย ทำให้เกิดการหลั่งสารที่กระตุ้นให้เยื่อบุจมูกบวม คัน และมีน้ำมูก

นอกจากสิ่งระคายเคืองแล้ว ยังมีคนบางกลุ่มที่จามเมื่อเจอแสงแดดจ้า อาการนี้เรียกว่ารีเฟล็กซ์การจามจากแสง ซึ่งเชื่อว่าเกี่ยวข้องกับการทำงานของเส้นประสาทบางส่วนที่เชื่อมโยงกัน แม้จะไม่ใช่อาการที่พบในทุกคน แต่ก็ถือเป็นภาวะที่พบได้จริง

บางครั้งการคันจมูกอาจไม่ได้เกิดจากฝุ่นหรือภูมิแพ้เพียงอย่างเดียว หากอากาศแห้งมาก เยื่อบุจมูกสูญเสียความชุ่มชื้น ก็อาจเกิดอาการระคายเคืองจนรู้สึกคันและจามได้เช่นกัน การดื่มน้ำให้เพียงพอ และหลีกเลี่ยงการอยู่ในที่อากาศแห้งเป็นเวลานาน อาจช่วยลดอาการได้

หลายคนพยายามกลั้นจามเพราะเกรงใจคนรอบข้าง แต่โดยทั่วไปไม่ควรกลั้นจามด้วยการบีบจมูกและปิดปากแน่น ๆ เพราะแรงดันจากการจามอาจไม่สามารถระบายออกได้ตามธรรมชาติ แม้ภาวะแทรกซ้อนจะพบไม่บ่อย แต่การปล่อยให้จามออกมาโดยใช้กระดาษทิชชูหรือจามใส่ข้อพับแขนจะเป็นวิธีที่เหมาะสมกว่า ทั้งยังช่วยลดการกระจายของละอองฝอยไปยังผู้อื่น

หากมีอาการคันจมูกและจามเป็นครั้งคราวหลังเจอฝุ่นหรือกลิ่นฉุน มักไม่ใช่เรื่องน่ากังวล แต่ถ้าจามต่อเนื่องทุกวัน มีน้ำมูกเรื้อรัง คัดจมูก หายใจลำบาก หรือมีอาการอื่นร่วมด้วยจนรบกวนการใช้ชีวิต ก็ควรปรึกษาแพทย์เพื่อหาสาเหตุที่แท้จริง เพราะอาจเกี่ยวข้องกับโรคภูมิแพ้หรือความผิดปกติของโพรงจมูกที่ควรได้รับการรักษา

อาการคันจมูกจึงไม่ใช่แค่ความรู้สึกน่ารำคาญ แต่เป็นสัญญาณเตือนว่าร่างกายกำลังตรวจพบสิ่งที่อาจก่อให้เกิดการระคายเคือง และการจามก็คือวิธีที่ระบบป้องกันตามธรรมชาติใช้เพื่อขับสิ่งเหล่านั้นออกจากทางเดินหายใจให้เร็วที่สุด