ชาวโรมันบ้วนปากด้วยปัสสาวะจริงไหม

เรื่องเล่าว่าชาวโรมันโบราณใช้น้ำปัสสาวะเป็นน้ำยาบ้วนปาก มักถูกนำเสนอเหมือนเป็นกิจวัตรที่คนทั้งกรุงโรมทำกันทุกเช้า บางเวอร์ชันถึงกับบอกว่ามีการนำเข้าปัสสาวะจากต่างแดนเพื่อขายให้คนอยากฟันขาวโดยเฉพาะ

แก่นของเรื่องนี้มีหลักฐานรองรับอยู่บ้าง แต่รายละเอียดหลายส่วนถูกเล่าต่อจนเกินจริง

สิ่งที่ยืนยันได้คือ ผู้คนบางกลุ่มในโลกยุคโรมันใช้ปัสสาวะทำความสะอาดฟัน และเชื่อว่ามันช่วยให้ฟันดูขาวขึ้น นักเขียนสมัยโบราณเคยกล่าวถึงธรรมเนียมนี้ โดยเฉพาะการใช้ปัสสาวะในกลุ่มคนแถบคาบสมุทรไอบีเรีย ซึ่งปัจจุบันคือพื้นที่ส่วนหนึ่งของสเปนและโปรตุเกส

กวีโรมันชื่อคาตุลลุสเคยแต่งบทกวีล้อเลียนชายคนหนึ่งชื่อเอกนาติอุส เขาเหน็บว่าฟันที่ขาวเป็นเงาของชายผู้นี้คงผ่านการขัดด้วยปัสสาวะมาไม่น้อย เนื้อหาไม่ได้บอกว่าคนโรมันทุกคนทำแบบเดียวกัน ตรงกันข้าม น้ำเสียงของบทกวีกลับแสดงให้เห็นว่าพฤติกรรมดังกล่าวถูกมองว่าน่ารังเกียจและใช้เป็นเรื่องหยอกเย้าได้

นี่จึงไม่ใช่หลักฐานว่าทุกบ้านในกรุงโรมมีโถปัสสาวะวางคู่กับอุปกรณ์ทำความสะอาดฟัน แต่เป็นหลักฐานว่าคนยุคนั้นรู้จักวิธีนี้ และมีคนบางพื้นที่ใช้กันจริง

เหตุผลที่ปัสสาวะช่วยขจัดคราบได้ ไม่ได้มาจากความเชื่อเหนือธรรมชาติ เมื่อปัสสาวะถูกทิ้งไว้ระยะหนึ่ง ยูเรียภายในจะค่อย ๆ สลายตัวและเกิดสารประกอบแอมโมเนีย แอมโมเนียมีคุณสมบัติเป็นด่างและช่วยสลายไขมันหรือคราบบางชนิดได้ จึงไม่แปลกที่คนโบราณจะสังเกตเห็นว่าของเหลวชนิดนี้นำไปใช้ทำความสะอาดได้

ปัสสาวะจึงไม่ได้ถูกใช้กับฟันเท่านั้น ในเมืองโรมันยังมีการรวบรวมปัสสาวะจากภาชนะสาธารณะ เพื่อนำไปใช้ในกิจการซักและฟอกผ้า ช่างซักผ้าจะนำมันมาช่วยขจัดคราบและไขมันออกจากเส้นใย โดยเฉพาะผ้าขนสัตว์ซึ่งต้องผ่านกระบวนการทำความสะอาดค่อนข้างหนัก

สำหรับคนในเวลานั้น ปัสสาวะเก่าอาจไม่ใช่แค่ของเสีย แต่เป็นวัตถุดิบราคาถูกที่ยังนำไปใช้ประโยชน์ต่อได้ มีมูลค่ามากพอจนรัฐโรมันเคยจัดเก็บภาษีจากกิจการที่เกี่ยวข้องกับการรวบรวมและใช้ปัสสาวะด้วยซ้ำ

เมื่อเอาคุณสมบัติการทำความสะอาดนี้มาใช้กับฟัน ผลที่เห็นอาจเป็นการลดคราบบนผิวฟัน ทำให้ฟันดูสว่างขึ้นชั่วคราว แต่คำว่า “ทำให้ฟันขาว” ในที่นี้ไม่ได้หมายถึงการฟอกสีฟันอย่างที่คลินิกทันตกรรมทำในปัจจุบัน ส่วนใหญ่เป็นเพียงการขจัดคราบที่เกาะอยู่ภายนอก

วิธีดูแลฟันของชาวโรมันก็ไม่ได้มีเพียงการใช้น้ำปัสสาวะ ผู้คนบางกลุ่มใช้ผงขัดฟันที่ทำจากวัสดุหลายชนิด เช่น เปลือกหอยบด เถ้าถ่าน กระดูกบด หรือหินเนื้อละเอียด แล้วใช้นิ้ว ผ้า หรือไม้ขนาดเล็กช่วยถูฟัน วัตถุดิบบางอย่างอาจขัดคราบออกได้จริง แต่หากหยาบเกินไปก็สามารถทำลายผิวเคลือบฟันได้เช่นกัน

คนมีฐานะยังอาจใช้ไม้จิ้มฟันและผงทำความสะอาดที่ผสมสมุนไพรหรือเครื่องหอม จุดประสงค์ไม่ได้ต่างจากปัจจุบันมากนัก คืออยากให้ปากสะอาด ลดกลิ่น และมีฟันที่ดูดี เพียงแต่วัตถุดิบกับความเข้าใจเรื่องเชื้อโรคยังต่างจากโลกสมัยใหม่อย่างมาก

ประเด็นที่ควรระวังคือ การมีแอมโมเนียไม่ได้ทำให้ปัสสาวะกลายเป็นน้ำยาฆ่าเชื้อที่ปลอดภัย ปริมาณแอมโมเนียในปัสสาวะแต่ละภาชนะไม่แน่นอน กระบวนการหมักก็ไม่มีการควบคุม และอาจมีจุลินทรีย์หรือสิ่งปนเปื้อนอื่นอยู่ด้วย การสัมผัสสารที่มีความเป็นด่างสูงบ่อย ๆ ยังอาจระคายเคืองเนื้อเยื่อในช่องปากและทำลายสมดุลภายในปากได้

จึงไม่มีเหตุผลใดให้นำวิธีนี้กลับมาทดลอง แม้คำอธิบายทางเคมีจะพอฟังขึ้นก็ตาม น้ำยาบ้วนปากและยาสีฟันในปัจจุบันถูกผลิตด้วยส่วนผสมที่ควบคุมความเข้มข้น ผ่านการประเมินความปลอดภัย และออกแบบให้เหมาะกับเนื้อเยื่อในช่องปากมากกว่าอย่างเทียบกันไม่ได้

ส่วนคำกล่าวที่ว่าชาวโรมันใช้น้ำปัสสาวะเป็น “ส่วนผสมหลักของน้ำยาบ้วนปาก” อาจทำให้เข้าใจผิด เพราะแนวคิดเรื่องน้ำยาบ้วนปากสำเร็จรูปแบบทุกวันนี้ยังไม่มี และหลักฐานก็ไม่ได้ชี้ว่าคนโรมันส่วนใหญ่ใช้วิธีนี้เป็นเรื่องปกติ หลักฐานที่ชัดกว่ากลับเกี่ยวข้องกับธรรมเนียมของชาวไอบีเรียและข้อความล้อเลียนในวรรณกรรมโรมัน

เรื่องนี้จึงควรเล่าว่า ผู้คนบางกลุ่มในโลกโบราณเคยใช้ปัสสาวะทำความสะอาดและขัดฟัน เพราะปัสสาวะที่ทิ้งไว้นานสามารถเกิดแอมโมเนียซึ่งช่วยขจัดคราบได้ ชาวโรมันรู้จักธรรมเนียมดังกล่าวและบันทึกถึงมันไว้ แต่ไม่ได้หมายความว่าคนทั้งกรุงโรมพากันบ้วนปากด้วยปัสสาวะทุกวัน

ความน่าสนใจของเรื่องนี้ไม่ได้อยู่แค่ความชวนอึ้ง แต่อยู่ตรงที่คนโบราณสามารถสังเกตคุณสมบัติของสารรอบตัวแล้วนำมาใช้ประโยชน์ได้ แม้จะยังไม่รู้เรื่องยูเรีย แอมโมเนีย แบคทีเรีย หรือความปลอดภัยทางทันตกรรมเหมือนที่เรารู้ในปัจจุบันก็ตาม