วันโดนัทเริ่มจากขนมหน้าแนวรบ

ทุกปีเมื่อถึงวันศุกร์แรกของเดือนมิถุนายน ร้านขนมหลายแห่งในสหรัฐอเมริกามักจัดกิจกรรมแจกโดนัทหรือขายในราคาพิเศษ ผู้คนจึงอาจมองว่า National Donut Day เป็นวันสนุก ๆ ที่ธุรกิจสร้างขึ้นเพื่อกระตุ้นยอดขาย แต่จุดเริ่มต้นจริงกลับเกี่ยวข้องกับสงคราม ความเหนื่อยล้า และอาสาสมัครหญิงที่พยายามนำบรรยากาศของบ้านไปให้ทหารซึ่งอยู่ไกลครอบครัว

เรื่องนี้ต้องแยกออกเป็นสองช่วงเวลา

ช่วงแรกเกิดขึ้นระหว่างสงครามโลกครั้งที่หนึ่ง ส่วนวันที่ระลึกอย่างเป็นทางการเกิดขึ้นภายหลังในปี 1938

เมื่อสหรัฐอเมริกาเข้าร่วมสงครามโลกครั้งที่หนึ่งในปี 1917 องค์กร Salvation Army ส่งเจ้าหน้าที่และอาสาสมัครไปยังฝรั่งเศสเพื่อช่วยดูแลทหารอเมริกัน บางคนประจำอยู่ในกระท่อมบริการชั่วคราวใกล้พื้นที่แนวรบ หน้าที่ของพวกเขาไม่ได้มีเพียงแจกอาหาร แต่ยังเตรียมเครื่องดื่ม ช่วยเขียนจดหมาย จัดหาของใช้ พูดคุยให้กำลังใจ และเปิดพื้นที่ให้ทหารได้พักจากความตึงเครียดชั่วครู่

สภาพการทำงานไม่ได้เหมือนครัวในเมือง วัตถุดิบมีจำกัด อุปกรณ์ก็ไม่พร้อม อาสาสมัครต้องดัดแปลงสิ่งของรอบตัวมาใช้ในการทำอาหาร เรื่องเล่าหลายฉบับกล่าวถึงการใช้ขวดแทนไม้คลึงแป้ง หรือใช้อุปกรณ์เท่าที่หาได้ในพื้นที่

ขนมที่โดดเด่นที่สุดกลับเป็นโดนัท

เหตุผลหนึ่งคือมันทำจากวัตถุดิบพื้นฐานอย่างแป้ง น้ำตาล และไขมันสำหรับทอด สามารถทำครั้งละหลายชิ้นและส่งให้ทหารได้สะดวก ที่สำคัญ กลิ่นของแป้งทอดอุ่น ๆ มีพลังทางความรู้สึกมากกว่าที่หน้าตาของขนมบอกไว้ สำหรับทหารที่อยู่ท่ามกลางโคลน ฝน เสียงปืน และความไม่แน่นอน โดนัทชิ้นหนึ่งอาจทำให้นึกถึงร้านขนม โต๊ะอาหาร หรือเช้าวันธรรมดาที่บ้าน

อาสาสมัครหญิงเหล่านี้จึงได้รับฉายาว่า Donut Lassies หรือบางครั้งเรียกว่า Donut Girls

พวกเธอไม่ได้เดินทางไปฝรั่งเศสเพื่อทอดโดนัทโดยเฉพาะ งานหลักคือการดูแลด้านร่างกายและจิตใจของทหาร เพียงแต่โดนัทกลายเป็นภาพจำที่ชัดเจนที่สุด เพราะเป็นสิ่งเล็ก ๆ ที่จับต้องได้และเชื่อมโยงกับชีวิตก่อนสงคราม

ในพื้นที่สงคราม อาหารไม่ได้มีความหมายแค่ทำให้อิ่มเสมอไป

กาแฟร้อนหนึ่งแก้ว ที่นั่งแห้ง ๆ หรือขนมซึ่งทำสดตรงหน้า สามารถทำให้คนรู้สึกว่าตนยังได้รับการดูแล ทหารบางคนต้องอยู่ห่างบ้านเป็นเวลานานและไม่รู้ว่าการสู้รบครั้งต่อไปจะเกิดขึ้นเมื่อใด การได้พบคนที่พร้อมฟังโดยไม่ออกคำสั่ง จึงอาจมีค่าไม่แพ้อาหารที่ได้รับ

นี่เป็นเหตุผลที่เรื่องราวของ Donut Lassies ถูกจดจำ แม้สงครามจะจบลงแล้ว

หลายปีต่อมา สหรัฐอเมริกาเผชิญภาวะเศรษฐกิจตกต่ำครั้งใหญ่ ผู้คนจำนวนมากขาดงานและต้องการความช่วยเหลือ ในปี 1938 Salvation Army จัดกิจกรรม Donut Day ขึ้นที่เมืองชิคาโก เพื่อระดมทุนช่วยเหลือผู้เดือดร้อน พร้อมทั้งรำลึกถึงอาสาสมัครที่เคยทำงานสนับสนุนทหารในสงครามโลกครั้งที่หนึ่ง

ดังนั้น การบอกว่า National Donut Day เริ่มต้นขึ้นเพื่อยกย่องอาสาสมัครที่แจกโดนัทให้ทหารในสงครามโลกครั้งที่หนึ่งถือว่าถูกต้อง แต่ยังมีรายละเอียดที่ควรรู้เพิ่มเติม วันดังกล่าวไม่ได้จัดขึ้นในช่วงสงครามทันที หากเกิดขึ้นในปี 1938 หรือประมาณสองทศวรรษหลังจากอาสาสมัครชุดแรกเดินทางไปฝรั่งเศส และกิจกรรมครั้งแรกยังมีเป้าหมายระดมทุนในช่วงเศรษฐกิจตกต่ำด้วย

ตัวโดนัทจึงทำหน้าที่อยู่สองชั้น

ชั้นแรกคือความทรงจำเกี่ยวกับอาสาสมัครหญิงที่ทำงานใกล้แนวรบ ชั้นที่สองคือเครื่องมือชวนให้ประชาชนช่วยเหลือคนที่กำลังลำบากในยุคเศรษฐกิจตกต่ำ การเลือกโดนัทมาเป็นสัญลักษณ์ทำให้เรื่องราวที่ดูห่างไกลเข้าใจง่ายขึ้น เพราะคนทั่วไปสามารถซื้อ กิน แจก หรือมอบให้ผู้อื่นได้โดยไม่ต้องเข้าร่วมพิธีใหญ่โต

ต่อมา National Donut Day กลายเป็นกิจกรรมประจำปีในสหรัฐอเมริกา ตรงกับวันศุกร์แรกของเดือนมิถุนายน ร้านโดนัทและธุรกิจอาหารจำนวนมากเข้ามาจัดโปรโมชั่น จนภาพของการแจกขนมฟรีเด่นกว่าที่มาทางประวัติศาสตร์ หลายคนรู้จักวันนี้จากป้ายหน้าร้าน แต่ไม่เคยทราบว่าชื่อของวันเชื่อมโยงกับอาสาสมัครในสงคราม

ส่วนโดนัทเองก็กลายเป็นส่วนหนึ่งของภาพจำเกี่ยวกับทหารอเมริกันในยุคนั้น ความนิยมของมันไม่ได้เกิดจาก Donut Lassies เพียงเหตุการณ์เดียว เพราะขนมทอดลักษณะคล้ายกันมีประวัติยาวนานและแพร่หลายในหลายชุมชนอยู่ก่อนแล้ว อย่างไรก็ตาม การเสิร์ฟโดนัทให้ทหารจำนวนมากช่วยทำให้ขนมชนิดนี้มีความหมายในฐานะรสชาติจากบ้าน และทำให้เรื่องของมันถูกเล่าซ้ำหลังสงคราม

สิ่งที่น่าสนใจที่สุดอาจไม่ใช่คำถามว่าใครทอดโดนัทชิ้นแรก แต่คือเหตุผลที่ขนมธรรมดากลายเป็นสัญลักษณ์ซึ่งอยู่ได้นานกว่าหนึ่งศตวรรษ

ในสถานการณ์ที่ใหญ่เกินกว่าคนคนหนึ่งจะเปลี่ยนแปลงได้ อาสาสมัครเหล่านั้นเลือกทำสิ่งเล็กและตรงไปตรงมา พวกเธอเตรียมอาหารร้อน หาพื้นที่ให้พัก และปฏิบัติต่อทหารเหมือนคนธรรมดาที่กำลังคิดถึงบ้าน ไม่ใช่เพียงกำลังพลในสนามรบ

เมื่อมองจากวันนี้ โดนัทอาจเป็นเพียงขนมหวานราคาไม่แพง แต่ในกระท่อมชั่วคราวใกล้แนวรบ มันเคยหมายถึงความอบอุ่น ความคุ้นเคย และช่วงเวลาสั้น ๆ ที่ชีวิตกลับมาดูปกติอีกครั้ง

นั่นคือเหตุผลที่ National Donut Day ไม่ได้เริ่มจากการเฉลิมฉลองขนมเพียงอย่างเดียว แต่เริ่มจากการจดจำคนที่นำขนมไปมอบให้ในสถานที่ซึ่งความปกติหาได้ยากที่สุด