หมาบางตัวเลือกคำชมมากกว่าขนม

ภาพคุ้นตาของคนเลี้ยงหมาคือ พอหยิบขนมออกจากถุง เจ้าตัวที่นอนเฉยอยู่ก็ลุกพรวด หูตั้ง หางแกว่ง และพร้อมทำตามคำสั่งทุกอย่างทันที จึงไม่แปลกที่เราจะคิดว่าอาหารคือรางวัลสูงสุดของสุนัข

แต่งานวิจัยในปี 2016 พบว่า สำหรับหมาหลายตัว คำชมและการได้อยู่ใกล้เจ้าของอาจมีค่าไม่แพ้ขนม บางตัวยังแสดงออกชัดเจนว่าอยากได้รับความสนใจจากคนมากกว่าอาหารเสียอีก

นักวิจัยไม่ได้ตัดสินจากการดูว่าหมากระดิกหางแรงแค่ไหน แต่ฝึกให้สุนัขนอนนิ่งอยู่ในเครื่องสแกนสมองขณะยังตื่น จากนั้นใช้สิ่งของสามชนิดเป็นสัญญาณแทนผลลัพธ์ที่ต่างกัน

เมื่อเห็นสิ่งของชิ้นแรก หมาจะได้รับอาหาร

เมื่อเห็นอีกชิ้น เจ้าของจะปรากฏตัวแล้วพูดชม

ส่วนชิ้นสุดท้ายไม่มีอะไรเกิดขึ้น

หลังจากหมาเรียนรู้ความหมายของสัญญาณเหล่านี้แล้ว นักวิจัยจึงดูการทำงานของสมองบริเวณที่เกี่ยวข้องกับความคาดหวังและความรู้สึกต่อรางวัล ผลที่ได้ไม่ได้ออกมาในทิศทางเดียวกันทั้งหมด แต่สุนัขส่วนใหญ่ตอบสนองต่อสัญญาณที่บอกว่าจะได้รับคำชมในระดับใกล้เคียงหรือมากกว่าสัญญาณอาหาร

จุดสำคัญจึงไม่ใช่การประกาศว่า “หมาทุกตัวรักคำชมมากกว่าขนม” เพราะงานทดลองไม่ได้สรุปแบบนั้น สิ่งที่เห็นชัดกว่าคือ หมามีความชอบต่างกันเป็นรายตัว บางตัวชอบอาหารมาก บางตัวให้ค่ากับเจ้าของมากกว่า และอีกหลายตัวพอใจกับรางวัลทั้งสองแบบใกล้เคียงกัน

เพื่อดูว่าผลจากการสแกนสมองตรงกับพฤติกรรมจริงหรือไม่ หมาถูกนำไปทดสอบในทางแยกรูปตัววาย ปลายทางด้านหนึ่งมีชามอาหาร ส่วนอีกด้านมีเจ้าของรอพูดชมและลูบตัว หมาที่สมองตอบสนองต่อคำชมมากกว่าก็มักเดินไปหาเจ้าของ ส่วนหมาที่ตอบสนองต่ออาหารมากกว่าก็มักเลือกชามขนม

นั่นแปลว่าท่าทีของหมาไม่ได้เกิดจากความบังเอิญในวันทดลองเพียงอย่างเดียว ความชอบที่เห็นจากการทำงานของสมองสามารถบอกแนวโน้มการตัดสินใจเมื่อมันต้องเลือกระหว่างคนกับอาหารได้พอสมควร

เรื่องนี้ช่วยอธิบายพฤติกรรมบางอย่างที่คนเลี้ยงหมาเห็นอยู่ทุกวัน หมาบางตัวรับขนมแล้วเดินออกไปทันที แต่บางตัวกลับคาบขนมไว้ในปากแล้วเดินตามเจ้าของต่อ มันอาจไม่ได้ต้องการแค่อาหาร แต่อยากได้สายตา น้ำเสียง การสัมผัส และช่วงเวลาที่รู้ว่าตัวเองกำลังได้รับความสนใจ

คำชมในความหมายของหมาจึงไม่ใช่เพียงประโยคว่า “เก่งมาก” ตัวคำพูดอาจไม่สำคัญเท่าน้ำเสียง สีหน้า ท่าทาง และสิ่งที่เกิดขึ้นพร้อมกัน หากเจ้าของพูดชมด้วยเสียงเรียบขณะก้มดูโทรศัพท์ หมาอาจไม่รู้สึกว่ามันได้รับรางวัลมากนัก แต่ถ้าเจ้าของหันมามอง ใช้น้ำเสียงเป็นมิตร ลูบตัวหรือเล่นด้วย คำชมก็กลายเป็นปฏิสัมพันธ์ที่มีความหมายขึ้นมา

อย่างไรก็ตาม ผลนี้ไม่ได้หมายความว่าควรเลิกใช้ขนมฝึกหมา อาหารยังเป็นรางวัลที่ชัดเจน ส่งมอบได้ทันที และมีประโยชน์มากเมื่อต้องสอนพฤติกรรมใหม่ โดยเฉพาะในสถานที่ที่มีสิ่งรบกวนเยอะ หรือเมื่อต้องการให้หมาเข้าใจว่า การกระทำใดคือสิ่งที่เราต้องการ

สิ่งที่ควรเปลี่ยนคือการมองคำชมว่าเป็นเพียงของแถมหลังให้ขนม เพราะสำหรับหมาบางตัว คำชมอาจเป็นรางวัลหลักได้จริง

เจ้าของสามารถสังเกตได้จากพฤติกรรมง่าย ๆ เช่น หลังทำตามคำสั่งแล้ว หมารีบมองหน้าหรือเข้ามาเบียดตัวหรือไม่ มันดูตื่นเต้นเมื่อได้เล่นกับเจ้าของมากกว่าตอนเห็นอาหารหรือเปล่า หากให้เลือกระหว่างเดินมาหาคนกับวิ่งไปเก็บขนม มันมักเลือกทางไหน รวมถึงเวลาที่ได้รับคำชมอย่างเดียว มันยังเต็มใจทำพฤติกรรมนั้นซ้ำหรือไม่

ความชอบเหล่านี้อาจเปลี่ยนไปตามสถานการณ์ หมาที่เพิ่งกินอิ่มอาจสนใจเจ้าของมากกว่า ขณะที่หมาหิวอาจเลือกอาหารโดยไม่ลังเล ชนิดของขนมก็มีผล เช่นเดียวกับรูปแบบการชม การลูบตัว การเล่นของเล่น หรือการได้วิ่งไปด้วยกันล้วนมีคุณค่าต่างกันสำหรับหมาแต่ละตัว

หมาบางตัวไม่ชอบถูกกอด แม้เจ้าของจะคิดว่าเป็นการแสดงความรัก บางตัวไม่ตื่นเต้นกับการลูบหัว แต่ชอบให้เกาหลังหู บางตัวไม่ได้สนใจคำพูดมากนัก ทว่าพร้อมทำทุกอย่างเพื่อให้เจ้าของโยนลูกบอลอีกครั้ง การหาระดับรางวัลที่เหมาะจึงต้องเริ่มจากดูว่าหมาตอบสนองต่ออะไร ไม่ใช่เลือกจากสิ่งที่คนคิดว่ามันน่าจะชอบ

การฝึกที่ได้ผลมักไม่จำเป็นต้องเลือกระหว่างขนมกับคำชมอย่างใดอย่างหนึ่ง เจ้าของอาจใช้ขนมในช่วงเริ่มต้น เมื่อหมาทำได้คล่องแล้วจึงค่อยลดความถี่ของอาหาร และแทนด้วยคำชม การเล่น หรือการปล่อยให้ไปทำสิ่งที่มันอยากทำ วิธีนี้ช่วยให้หมาไม่ต้องรอเห็นขนมทุกครั้งจึงจะยอมทำตาม

ขณะเดียวกัน คำชมต้องเกิดในจังหวะที่ถูกต้อง หากหมานั่งตามคำสั่งแล้วเราเว้นไปนานก่อนชม มันอาจไม่รู้ว่ากำลังถูกชมเรื่องอะไร การตอบสนองทันทีทำให้รางวัลเชื่อมกับพฤติกรรมได้ชัดกว่า ไม่ว่าจะใช้เสียง ลูบตัว หรืออาหารก็ตาม

งานวิจัยนี้จึงไม่ได้บอกเพียงว่าหมารักเจ้าของมากกว่าขนม แต่ทำให้เห็นว่าความสัมพันธ์ระหว่างคนกับหมามีคุณค่าในตัวมันเอง สำหรับสุนัขบางตัว การได้ยินน้ำเสียงพอใจจากคนคุ้นเคย การถูกสัมผัสอย่างอ่อนโยน และการได้อยู่ใกล้เจ้าของ กระตุ้นความรู้สึกด้านรางวัลได้มากพอ ๆ กับอาหารที่มันชอบ

ครั้งต่อไปที่หมาทำตามคำสั่งแล้วหันมามองหน้า มันอาจไม่ได้กำลังถามว่าขนมอยู่ไหนเสมอไป บางทีมันเพียงกำลังรอฟังว่า “เก่งมาก” จากคนที่สำคัญที่สุดของมัน