เปิดเบื้องหลังพระบรมฉายาลักษณ์ รัชกาลที่ 5 สุดชิลที่คนไทยเห็นจนชิน แท้จริงกำลังทำอะไร?

เชื่อว่าหลายคนคงเคยเห็นพระบรมฉายาลักษณ์ของ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (รัชกาลที่ 5)

ที่ประทับนั่งอยู่หน้าเตาถ่าน สวมผ้าโสร่งอย่างเรียบง่าย มือถือทัพพีคล้ายกำลังทอดอาหาร ภาพนี้มักถูกนำไปติดไว้ตามร้านอาหารทั่วประเทศ แต่มีน้อยคนที่จะรู้เบื้องหลังของภาพประวัติศาสตร์ภาพนี้

ภาพนี้ถ่ายที่ไหน?

จากข้อมูลที่มีการอ้างอิงในหนังสือและงานค้นคว้าหลายแห่ง ระบุว่าภาพนี้ถ่ายที่ พระตำหนักเรือนต้น ภายในพระที่นั่งวิมานเมฆ พระราชวังดุสิต ซึ่งเป็นที่ประทับแบบเรียบง่ายที่รัชกาลที่ 5 โปรดใช้ในการพักผ่อนพระอิริยาบถส่วนพระองค์ 

ผู้ที่อยู่หลังกล้องคือใคร?

ผู้ที่เชื่อกันว่าเป็นช่างภาพ คือ เจ้าจอมเอิบ พระสนมในรัชกาลที่ 5 ผู้มีความสามารถด้านการถ่ายภาพ

ซึ่งนับเป็นสตรีไทยยุคแรก ๆ ที่สามารถใช้กล้องและล้างภาพได้ด้วยตนเอง 

แล้วในกระทะคืออะไร?

ที่ถูกเล่าต่อกันมากที่สุดคือ "ปลาทูทอด"

เหตุผลมาจากบันทึกที่ระบุว่า รัชกาลที่ 5 โปรดเสวยปลาทูเป็นอย่างมาก โดยเฉพาะปลาทูจากเมืองเพชรบุรี และเจ้าจอมเอิบเป็นผู้ทอดปลาทูถวายจนเป็นที่ถูกพระราชหฤทัย มีพระราชดำรัสเกี่ยวกับการทอดปลาทูไว้ด้วย 

อย่างไรก็ตาม มีประเด็นสำคัญที่ควรรู้คือ

ยังไม่มีคำบรรยายภาพต้นฉบับจากหอจดหมายเหตุแห่งชาติที่ยืนยันโดยตรงว่า สิ่งที่อยู่ในกระทะคือปลาทู

ดังนั้น นักวิชาการหลายท่านจึงใช้คำว่า "สันนิษฐานว่าเป็นปลาทู" มากกว่าจะยืนยันว่าเป็นข้อเท็จจริง 

ทำไมภาพนี้จึงมีความพิเศษ?

ความงดงามของภาพไม่ได้อยู่ที่อาหารในกระทะ แต่อยู่ที่การเผยให้เห็นพระราชอิริยาบถที่เป็นกันเอง แตกต่างจากพระบรมฉายาลักษณ์ทางการที่คนไทยคุ้นเคย

ภาพนี้สะท้อนให้เห็นว่า แม้จะทรงเป็นพระมหากษัตริย์ผู้ทรงปฏิรูปประเทศ แต่ในเวลาส่วนพระองค์ ก็ทรงใช้ชีวิตอย่างเรียบง่าย สนพระทัยเรื่องอาหาร และทรงมีช่วงเวลาพักผ่อนเช่นเดียวกับคนทั่วไป 

พระบรมฉายาลักษณ์ภาพนี้ไม่ได้เป็นเพียงภาพประดับร้านอาหาร แต่เป็นภาพประวัติศาสตร์ที่บันทึกช่วงเวลาส่วนพระองค์ของรัชกาลที่ 5 ณ พระตำหนักเรือนต้น โดยเชื่อว่าถ่ายโดยเจ้าจอมเอิบ ส่วนเรื่องที่ว่าพระองค์กำลังทอดปลาทูนั้น เป็นข้อสันนิษฐานที่มีหลักฐานสนับสนุนจากบันทึกและงานวิชาการ แต่ยังไม่มีหลักฐานชั้นต้นที่ยืนยันจากคำบรรยายภาพโดยตรง จึงควรแยกให้ออกระหว่าง "ข้อมูลที่มีหลักฐานรองรับ" กับ "ข้อสันนิษฐานที่เล่าต่อกันมา" เพื่อความถูกต้องทางประวัติศาสตร์.