ป้ายทะเบียนรถยุคแรกของไทย เริ่มต้นอย่างไรในสมัยรัชกาลที่ 5

ย้อนจุดเริ่มต้นทะเบียนรถไทย จากกฎหมายฉบับแรกเมื่อ พ.ศ. 2452

ป้ายทะเบียนรถที่เราเห็นอยู่บนท้องถนนทุกวันนี้ มีจุดเริ่มต้นย้อนกลับไปถึงปลายสมัยรัชกาลที่ 5 เมื่อประเทศไทยเริ่มมีกฎหมายสำหรับควบคุมรถ เจ้าของรถ และผู้ขับขี่อย่างเป็นระบบ หลังรถยนต์เริ่มเข้ามามีบทบาทในการเดินทางและงานราชการมากขึ้น

จุดเปลี่ยนสำคัญเกิดขึ้นจากการประกาศใช้ พระราชบัญญัติรถยนต์ รัตนโกสินทรศก 128 หรือ พ.ศ. 2452 ในรัชสมัย พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งได้รับการกล่าวถึงว่าเป็นกฎหมายรถยนต์ฉบับแรกของสยาม

กฎหมายดังกล่าววางหลักให้รถยนต์ในกรุงเทพฯ ต้องเข้าสู่ระบบจดทะเบียน เพื่อให้เจ้าหน้าที่สามารถตรวจสอบตัวรถ เจ้าของรถ และผู้เกี่ยวข้องได้ รวมถึงช่วยจัดระเบียบการใช้รถบนถนนในช่วงที่ยานพาหนะชนิดใหม่นี้เริ่มมีจำนวนเพิ่มขึ้น

รายละเอียดป้ายทะเบียนยุคแรกตามข้อมูลในต้นฉบับ

ต้นฉบับระบุว่า ป้ายทะเบียนรถยนต์แผ่นแรกใช้ตัวอักษร “กท” ซึ่งย่อมาจากกรุงเทพฯ ตามด้วยเลขลำดับ 1 เขียนเป็น

“กท ๑”

ลักษณะป้ายเป็นแผ่นโลหะหล่อ โดยตัวอักษรและตัวเลขทำเป็นรอยนูนขึ้นมาจากพื้นป้าย แตกต่างจากแผ่นป้ายอะลูมิเนียมและตัวเลขแบบมาตรฐานที่พบเห็นในปัจจุบัน

ต้นฉบับยังระบุว่า ป้าย กท ๑ ถูกนำไปติดกับรถยนต์พระที่นั่งของ สมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ากรมพระนครสวรรค์วรพินิต หรือ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ เจ้าฟ้าบริพัตรสุขุมพันธุ์ กรมพระนครสวรรค์วรพินิต

อย่างไรก็ตาม จากเอกสารออนไลน์ที่ตรวจสอบได้ในครั้งนี้ ยังไม่พบหลักฐานจากหน่วยงานราชการที่ยืนยันอย่างชัดเจนว่า “กท ๑” เป็นแผ่นป้ายที่ออกเป็นแผ่นแรก และเป็นของรถพระที่นั่งคันดังกล่าว จึงควรระบุว่าเป็นข้อมูลตามต้นฉบับ และควรตรวจสอบกับเอกสารจดหมายเหตุเพิ่มเติมก่อนนำไปใช้อ้างอิงเชิงวิชาการ

รถยนต์ในไทยช่วงแรกยังเป็นของหายาก

ช่วงปลายรัชกาลที่ 5 รถยนต์ยังมีจำนวนไม่มาก และผู้ใช้ส่วนใหญ่เป็นพระบรมวงศานุวงศ์ เสนาบดี ข้าราชการระดับสูง หรือผู้มีฐานะ รถจำนวนหนึ่งถูกนำมาใช้เป็นรถพระที่นั่งและใช้ในราชการแผ่นดิน

หนังสือของกรมศิลปากรเกี่ยวกับประวัติรถยนต์ในสมัยรัชกาลที่ 5 ระบุว่า เมื่อรถยนต์เริ่มได้รับความนิยมและแพร่หลายขึ้น จึงมีการออกพระราชบัญญัติรถยนต์ ร.ศ. 128 เพื่อจัดระเบียบการใช้งานให้เหมาะสมกับสภาพบ้านเมืองที่กำลังเปลี่ยนแปลง

การจดทะเบียนจึงไม่ได้มีไว้เพียงเพื่อแสดงว่าใครเป็นเจ้าของรถ แต่ยังเป็นส่วนหนึ่งของการควบคุมตัวรถ ผู้ขับขี่ และการใช้ถนนให้ตรวจสอบได้มากขึ้น

ป้ายทะเบียนไม่ได้มีรูปแบบเหมือนปัจจุบันตั้งแต่ต้น

แม้ระบบรับจดทะเบียนรถจะเริ่มขึ้นจากพระราชบัญญัติรถยนต์ ร.ศ. 128 แต่ข้อมูลจากกองทุนเพื่อความปลอดภัยในการใช้รถใช้ถนนระบุว่า การกำหนดลักษณะของ “แผ่นป้ายทะเบียนรถ” อย่างเป็นรูปธรรมเกิดขึ้นภายหลัง โดยมีการปรับทั้งขนาด สี การวางตัวอักษร และรูปแบบหมายเลขหลายครั้ง

ตัวอย่างหนึ่งคือป้ายกรุงเทพฯ ในอดีตที่เคยใช้พื้นสีดำ มีอักษร ก.ท. เรียงในแนวดิ่ง ก่อนพัฒนามาเป็นป้ายพื้นสีขาว ตัวอักษรแนวนอน และระบบหมวดอักษรอย่างที่คนไทยคุ้นเคยในปัจจุบัน

ดังนั้น คำว่า “ทะเบียนรถคันแรก” อาจหมายถึงเลขทะเบียนที่ออกในระบบยุคแรก ขณะที่ “แผ่นป้ายทะเบียน” ในรูปแบบมาตรฐาน เป็นสิ่งที่ค่อย ๆ พัฒนาขึ้นตามกฎหมายและระเบียบในยุคต่อมา

จากของหายากสู่สิ่งประจำรถทุกคัน

ป้ายทะเบียนรถจึงเป็นมากกว่าแผ่นโลหะติดอยู่ด้านหน้าและด้านหลังรถ เพราะเลขและตัวอักษรบนป้ายทำหน้าที่เชื่อมโยงรถแต่ละคันเข้ากับข้อมูลการจดทะเบียน เจ้าของหรือผู้ครอบครอง ประเภทรถ และการชำระภาษี

จากจุดเริ่มต้นในสมัยรัชกาลที่ 5 ระบบทะเบียนรถของไทยได้รับการปรับเปลี่ยนต่อเนื่องมานานกว่าหนึ่งศตวรรษ จนกลายเป็นส่วนสำคัญของการบริหารการจราจรและการตรวจสอบยานพาหนะบนท้องถนนในทุกวันนี้