เวเนซุเอลา จากมหาเศรษฐีน้ำมันสู่ประเทศวิกฤต

เวเนซุเอลาเป็นประเทศที่มีเรื่องราวขัดแย้งกันอยู่ในตัวเองอย่างมาก มีทั้งทะเลแคริบเบียน ภูเขา ป่าฝน ที่ราบกว้าง และน้ำตกแองเจิลซึ่งสูงที่สุดในโลก ขณะเดียวกันก็เป็นหนึ่งในประเทศที่ถูกพูดถึงมากที่สุดเรื่องเงินเฟ้อ การขาดแคลนสินค้า ความขัดแย้งทางการเมือง และการอพยพของประชาชนจำนวนมหาศาล

สิ่งที่ทำให้เวเนซุเอลาแตกต่างจากประเทศกำลังพัฒนาทั่วไปคือ ที่นี่ไม่ได้เริ่มต้นจากความยากจนหรือการขาดทรัพยากร ตรงกันข้าม ประเทศนี้เคยมีรายได้สูง เป็นแหล่งดึงดูดแรงงานจากต่างชาติ และมีชนชั้นกลางขนาดใหญ่เมื่อเทียบกับหลายประเทศในละตินอเมริกา

จุดเปลี่ยนสำคัญอยู่ใต้พื้นดิน นั่นคือน้ำมัน

ก่อนยุคน้ำมัน เศรษฐกิจเวเนซุเอลาพึ่งพาเกษตรกรรม โดยเฉพาะกาแฟและโกโก้ แต่เมื่อค้นพบและเริ่มผลิตน้ำมันในระดับอุตสาหกรรมช่วงต้นศตวรรษที่ 20 โครงสร้างประเทศก็เปลี่ยนไปอย่างรวดเร็ว รายได้จากน้ำมันไหลเข้าสู่รัฐบาล เมืองขยายตัว ถนน อาคาร และบริการสาธารณะถูกสร้างขึ้นจำนวนมาก

ในช่วงที่ราคาน้ำมันดี เวเนซุเอลาดูเหมือนประเทศที่มีเงินใช้ไม่หมด รัฐสามารถนำเข้าสินค้าแทบทุกอย่าง ตั้งแต่อาหาร เครื่องใช้ไฟฟ้า รถยนต์ ไปจนถึงวัตถุดิบสำหรับอุตสาหกรรม รายได้จากน้ำมันทำให้ค่าเงินแข็งและสินค้านำเข้าราคาถูกกว่าการผลิตเอง

เรื่องนี้ดูเหมือนข้อดี แต่กลับสร้างปัญหาที่ซ่อนอยู่

เมื่อประเทศซื้อของจากต่างประเทศได้ง่าย ภาคเกษตรและโรงงานภายในประเทศจึงค่อย ๆ สูญเสียความสามารถในการแข่งขัน ผู้ประกอบการจำนวนมากมองว่าไม่คุ้มจะผลิต เพราะนำเข้าถูกกว่า แรงงานย้ายเข้าสู่เมือง รัฐบาลเก็บรายได้จากน้ำมันแทนการสร้างฐานภาษีที่หลากหลาย

เศรษฐกิจของประเทศจึงผูกติดกับสินค้าชนิดเดียวอย่างลึกซึ้ง

ถ้าน้ำมันแพง รัฐมีเงินใช้ เศรษฐกิจคึกคัก และประชาชนได้ประโยชน์จากโครงการต่าง ๆ แต่ถ้าราคาน้ำมันตก รายได้รัฐบาลก็หายทันที ขณะที่ประเทศยังต้องนำเข้าอาหาร ยา เครื่องจักร และสินค้าอุปโภคบริโภคจำนวนมาก

เวเนซุเอลาเคยเจอภาวะราคาน้ำมันตกหลายครั้ง ความไม่พอใจต่อรัฐบาลแบบเดิมเพิ่มขึ้นจากปัญหาคอร์รัปชัน ความเหลื่อมล้ำ และความรู้สึกว่าความมั่งคั่งจากน้ำมันกระจุกอยู่ในมือคนบางกลุ่ม บรรยากาศเช่นนี้ทำให้ อูโก ชาเวซ นายทหารที่เคยพยายามก่อรัฐประหาร กลายเป็นนักการเมืองที่ได้รับความนิยมและชนะการเลือกตั้งในปี 1998

ชาเวซเสนอตัวเป็นตัวแทนของคนจนและคนที่ถูกละเลย เขาใช้นโยบายที่เรียกว่า “การปฏิวัติโบลิวาร์” ขยายบทบาทรัฐ เพิ่มงบด้านสาธารณสุข การศึกษา อาหารราคาถูก และสวัสดิการสำหรับประชาชนรายได้น้อย

ช่วงหนึ่งนโยบายเหล่านี้เห็นผลชัด เพราะตรงกับยุคราคาน้ำมันสูง รัฐบาลมีเงินจำนวนมากไปสนับสนุนโครงการทางสังคม หลายครอบครัวเข้าถึงบริการพื้นฐานดีขึ้น และชาเวซได้รับความนิยมจากฐานเสียงขนาดใหญ่

แต่ในเวลาเดียวกัน รัฐบาลก็เริ่มรวมศูนย์อำนาจมากขึ้น ความสัมพันธ์กับฝ่ายค้าน สื่อเอกชน และภาคธุรกิจตึงเครียด บริษัทสำคัญหลายแห่งถูกควบคุมหรือโอนมาอยู่ภายใต้รัฐ มีการกำหนดราคาสินค้าและควบคุมอัตราแลกเปลี่ยนเพื่อพยายามรักษาค่าครองชีพ

ปัญหาคือการกำหนดราคาสินค้าให้ต่ำกว่าต้นทุนไม่ได้ทำให้สินค้าถูกลงอย่างยั่งยืน โรงงานบางแห่งลดการผลิต ร้านค้าไม่อยากขาย และผู้ค้าหันไปขายในตลาดมืด สินค้าที่เคยมีทั่วไปเริ่มขาดแคลนเป็นระยะ

การควบคุมเงินตราก็สร้างช่องว่างระหว่างอัตราแลกเปลี่ยนทางการกับตลาดจริง คนที่เข้าถึงเงินตราต่างประเทศในราคาทางการสามารถนำไปขายต่อหรือใช้ประโยชน์จากส่วนต่างได้ ระบบนี้เปิดโอกาสให้เกิดการทุจริตและทำให้เงินไหลออกจากประเทศ

อีกปัญหาหนึ่งคือบริษัทน้ำมันแห่งชาติถูกใช้เป็นทั้งบริษัทผลิตน้ำมันและเครื่องมือสนับสนุนนโยบายรัฐ รายได้จำนวนมากถูกนำไปใช้ทันที ขณะที่การลงทุนซ่อมบำรุง เครื่องจักร บุคลากร และเทคโนโลยีไม่เพียงพอ เมื่อเวลาผ่านไป ประสิทธิภาพการผลิตจึงลดลง

หลังชาเวซเสียชีวิตในปี 2013 ประเทศเข้าสู่ยุคที่เปราะบางกว่าเดิม รัฐบาลใหม่ต้องรับมือทั้งราคาน้ำมันที่ลดลง การผลิตที่ตกต่ำ เงินสำรองลด หนี้สินสูง และระบบเศรษฐกิจที่พึ่งพาการนำเข้าอย่างหนัก

เมื่อรัฐมีเงินตราต่างประเทศไม่พอ การนำเข้าสินค้าจึงลดลง อาหาร ยา และอะไหล่เริ่มหายาก รัฐบาลพิมพ์เงินเพิ่มเพื่อจ่ายค่าใช้จ่าย ส่งผลให้เงินเฟ้อรุนแรงขึ้นเรื่อย ๆ

เงินเดือนที่เคยซื้ออาหารได้หนึ่งเดือน อาจเหลือพอซื้อของเพียงไม่กี่ชิ้น ราคาสินค้าเปลี่ยนเร็วกว่าเจ้าของร้านจะติดป้ายทัน ธนบัตรจำนวนมากมีมูลค่าต่ำจนผู้คนต้องพกเงินเป็นปึก แต่กลับซื้อของได้น้อย

ต่อมาประชาชนหันไปใช้เงินดอลลาร์สหรัฐอย่างไม่เป็นทางการมากขึ้น ร้านค้าหลายแห่งตั้งราคาด้วยเงินดอลลาร์ แม้ค่าเงินท้องถิ่นยังคงใช้ในระบบราชการและธุรกรรมบางประเภท ชีวิตประจำวันจึงเกิดความแตกต่างอย่างชัดเจนระหว่างคนที่เข้าถึงเงินตราต่างประเทศกับคนที่รับรายได้เป็นเงินท้องถิ่น

คนที่มีญาติทำงานอยู่ต่างประเทศหรือมีรายได้เป็นดอลลาร์ยังพอซื้อสินค้าได้ แต่ข้าราชการ ผู้สูงอายุ และแรงงานที่รับเงินเดือนท้องถิ่นต้องเผชิญความลำบากมากกว่า แม้ร้านค้าในบางเมืองกลับมามีสินค้าวางเต็มชั้น แต่ไม่ได้หมายความว่าทุกคนมีกำลังซื้อ

นี่คือภาพที่ทำให้คนนอกสับสน บางย่านในกรุงการากัสมีร้านอาหารหรู รถยนต์ราคาแพง และซูเปอร์มาร์เก็ตนำเข้า ขณะที่ห่างออกไปไม่มาก มีครอบครัวที่ต้องลดจำนวนมื้ออาหารหรือรอรับความช่วยเหลือจากรัฐ

วิกฤตยังผลักให้ชาวเวเนซุเอลาหลายล้านคนเดินทางออกนอกประเทศ จุดหมายหลักอยู่ในประเทศเพื่อนบ้านและประเทศอื่นในทวีปอเมริกาใต้ บางคนเดินทางไกลด้วยรถโดยสาร บางคนต้องเดินเท้าข้ามพรมแดนเพื่อหางานและส่งเงินกลับบ้าน

การอพยพครั้งนี้ไม่ได้เกิดเฉพาะในกลุ่มคนยากจน แพทย์ วิศวกร ครู ช่างเทคนิค และคนทำงานมืออาชีพจำนวนมากก็ออกจากประเทศ ส่งผลให้เวเนซุเอลาสูญเสียแรงงานที่มีทักษะ และยิ่งทำให้การฟื้นฟูระบบสาธารณสุข โรงงาน และโครงสร้างพื้นฐานยากขึ้น

ด้านการเมือง เวเนซุเอลาแบ่งขั้วอย่างรุนแรง ฝ่ายรัฐบาลมองว่าประเทศถูกกดดันจากต่างชาติและมาตรการคว่ำบาตร โดยเฉพาะจากสหรัฐอเมริกา ขณะที่ฝ่ายค้านมองว่ารากของวิกฤตเกิดจากการบริหารผิดพลาด การรวมศูนย์อำนาจ การทุจริต และการทำลายกลไกตรวจสอบ

ความจริงคือหลายปัจจัยเกิดขึ้นพร้อมกัน

มาตรการคว่ำบาตรทำให้การขายน้ำมัน การเข้าถึงเงินทุน อะไหล่ และตลาดต่างประเทศยากขึ้น แต่ปัญหาสำคัญหลายอย่างเริ่มสะสมก่อนมาตรการเข้มข้น ทั้งการควบคุมราคา ระบบอัตราแลกเปลี่ยนที่บิดเบือน การลดลงของกำลังผลิต และการพึ่งพารายได้จากน้ำมันมากเกินไป

ดังนั้น การอธิบายว่าเวเนซุเอลาล่มเพราะสังคมนิยมเพียงคำเดียว หรือเพราะต่างชาติกลั่นแกล้งเพียงอย่างเดียว จึงง่ายเกินไป ประเทศนี้เผชิญทั้งความผิดพลาดเชิงนโยบาย ความขัดแย้งทางการเมือง ราคาน้ำมันผันผวน สถาบันที่อ่อนแอ การคว่ำบาตร และการบริหารอุตสาหกรรมน้ำมันที่เสื่อมถอย

เวเนซุเอลายังไม่ได้เป็นประเทศที่ไม่มีทางกลับมา ทรัพยากรธรรมชาติยังมีอยู่ พื้นที่เกษตรยังสามารถพัฒนาได้ ประชากรจำนวนมากมีการศึกษา และชาวเวเนซุเอลาในต่างประเทศอาจนำเงินทุน ความรู้ และเครือข่ายกลับมาช่วยได้ในอนาคต

แต่การมีน้ำมันมากไม่ใช่คำตอบอัตโนมัติ เพราะน้ำมันจะสร้างความมั่งคั่งได้ก็ต่อเมื่อมีการลงทุนต่อเนื่อง กติกาที่น่าเชื่อถือ การบริหารโปร่งใส ระบบเศรษฐกิจที่หลากหลาย และการเมืองที่ยอมรับการแข่งขันอย่างแท้จริง

บทเรียนของเวเนซุเอลาจึงไม่ใช่แค่ว่า ประเทศที่ร่ำรวยสามารถจนลงได้ แต่คือทรัพยากรที่มีค่ามหาศาลอาจกลายเป็นกับดัก หากรัฐบาลและสังคมปล่อยให้รายได้จากสินค้าชนิดเดียวแทนที่การสร้างประเทศทั้งระบบ