ไวรัสตับอักเสบบี รู้ทันก่อนตับเสียถาวร

หลายคนรู้ว่าตัวเองติดเชื้อไวรัสตับอักเสบบีโดยบังเอิญจากการตรวจสุขภาพ ทั้งที่ก่อนหน้านั้นใช้ชีวิตได้ตามปกติ ไม่มีอาการเจ็บป่วยให้สังเกตเลย นี่จึงเป็นเหตุผลที่โรคนี้ถูกเรียกว่าเป็น "ภัยเงียบ" เพราะสามารถอยู่ในร่างกายได้นานหลายสิบปี ก่อนจะเริ่มทำลายตับจนเกิดภาวะแทรกซ้อนรุนแรง

ไวรัสตับอักเสบบี (Hepatitis B Virus หรือ HBV) เป็นไวรัสที่เข้าไปติดเชื้อในเซลล์ตับ ทำให้เกิดการอักเสบของตับ บางคนสามารถกำจัดเชื้อออกจากร่างกายได้เอง แต่บางคนเชื้อจะคงอยู่เป็นเวลานานจนกลายเป็นผู้ติดเชื้อเรื้อรัง ซึ่งเพิ่มความเสี่ยงต่อโรคตับแข็งและมะเร็งตับในอนาคต

ประเทศไทยเคยเป็นประเทศที่มีผู้ติดเชื้อไวรัสตับอักเสบบีจำนวนมาก โดยเฉพาะคนที่เกิดก่อนมีโครงการฉีดวัคซีนให้ทารกแรกเกิดอย่างทั่วถึง ปัจจุบันอัตราการติดเชื้อในเด็กลดลงอย่างมาก แต่ในผู้ใหญ่ยังพบผู้ติดเชื้อเรื้อรังอยู่จำนวนไม่น้อย หลายคนไม่รู้ว่าตัวเองเป็นพาหะ เพราะไม่เคยตรวจเลือด

การติดต่อของไวรัสชนิดนี้เกิดจากการสัมผัสเลือดหรือสารคัดหลั่งของผู้ติดเชื้อ เช่น

- จากแม่สู่ลูกระหว่างคลอด
- การมีเพศสัมพันธ์โดยไม่ป้องกัน
- การใช้เข็มฉีดยาร่วมกัน
- การสัก เจาะ หรือทำหัตถการด้วยอุปกรณ์ที่ไม่ได้ผ่านการฆ่าเชื้ออย่างเหมาะสม
- การสัมผัสเลือดผ่านบาดแผล

ในทางกลับกัน ไวรัสตับอักเสบบีไม่ได้ติดต่อผ่านการกินข้าวร่วมกัน การจับมือ การกอด การไอ จาม หรือการใช้ห้องน้ำร่วมกัน จึงไม่ควรรังเกียจหรือเลือกปฏิบัติต่อผู้ติดเชื้อ

หลังได้รับเชื้อ บางคนอาจไม่มีอาการเลย แต่บางรายอาจมีอาการภายในประมาณ 1–4 เดือน เช่น อ่อนเพลีย เบื่ออาหาร คลื่นไส้ ปวดเมื่อยตัว ปวดชายโครงด้านขวา ปัสสาวะสีเข้ม ตัวเหลือง ตาเหลือง และอุจจาระสีซีด อย่างไรก็ตาม อาการเหล่านี้ไม่ได้เกิดกับทุกคน

ผู้ใหญ่ที่ได้รับเชื้อครั้งแรกส่วนใหญ่สามารถกำจัดไวรัสได้เองหลังจากระบบภูมิคุ้มกันทำงานเต็มที่ แต่ในทารกที่ติดเชื้อจากมารดา ความเสี่ยงที่จะกลายเป็นผู้ติดเชื้อเรื้อรังสูงมาก นี่จึงเป็นเหตุผลที่การป้องกันการติดเชื้อจากแม่สู่ลูกมีความสำคัญอย่างยิ่ง

เมื่อเชื้ออยู่ในร่างกายเป็นเวลานาน การอักเสบเรื้อรังจะค่อย ๆ ทำให้เนื้อตับเกิดพังผืด จากนั้นอาจพัฒนาเป็นตับแข็ง ตับวาย หรือมะเร็งตับ แม้ว่าผู้ป่วยจะยังรู้สึกแข็งแรงก็ตาม ดังนั้นการไม่มีอาการไม่ได้หมายความว่าตับยังปกติ

การวินิจฉัยทำได้โดยการตรวจเลือด แพทย์จะตรวจหาสารบ่งชี้ต่าง ๆ เช่น HBsAg ซึ่งใช้บอกว่ามีเชื้ออยู่ในร่างกายหรือไม่ รวมถึงอาจตรวจระดับไวรัสในเลือด การทำงานของตับ และในบางรายอาจตรวจอัลตราซาวนด์หรือประเมินพังผืดของตับเพิ่มเติม

ผู้ที่ควรพิจารณาตรวจหาไวรัสตับอักเสบบี ได้แก่

- ผู้ที่เกิดก่อนมีโครงการฉีดวัคซีนอย่างทั่วถึง
- คนในครอบครัวที่มีผู้ติดเชื้อ
- คู่สมรสหรือคู่นอนของผู้ติดเชื้อ
- หญิงตั้งครรภ์
- บุคลากรทางการแพทย์
- ผู้ที่เคยใช้เข็มร่วมกับผู้อื่น
- ผู้ที่มีผลเลือดตับผิดปกติโดยไม่ทราบสาเหตุ

ปัจจุบันยังไม่มียาที่กำจัดไวรัสออกจากร่างกายได้ทุกกรณี แต่มีการรักษาที่ช่วยควบคุมการแบ่งตัวของไวรัส ลดการอักเสบของตับ และลดความเสี่ยงของโรคตับแข็งและมะเร็งตับได้อย่างมีประสิทธิภาพ แพทย์จะพิจารณาให้ยาตามระดับไวรัส ผลเลือด การทำงานของตับ และความรุนแรงของโรค ไม่ใช่ผู้ติดเชื้อทุกคนจำเป็นต้องเริ่มยาทันที

ผู้ที่ติดเชื้อเรื้อรังควรพบแพทย์ตามนัด ตรวจเลือดและตรวจคัดกรองมะเร็งตับอย่างสม่ำเสมอ โดยเฉพาะผู้ที่มีตับแข็งหรือมีปัจจัยเสี่ยงเพิ่มเติม การติดตามต่อเนื่องช่วยให้พบความผิดปกติได้ตั้งแต่ระยะเริ่มต้น ซึ่งมีโอกาสรักษาได้ดีกว่า

การดูแลตัวเองเมื่อเป็นไวรัสตับอักเสบบี ได้แก่ หลีกเลี่ยงการดื่มแอลกอฮอล์ ไม่ซื้อยาหรือสมุนไพรมารับประทานเองโดยไม่ปรึกษาแพทย์ ควบคุมน้ำหนัก รับประทานอาหารที่สมดุล ออกกำลังกาย และแจ้งแพทย์ทุกครั้งก่อนใช้ยาใหม่ เพราะยาบางชนิดอาจมีผลต่อตับ

วิธีป้องกันที่ดีที่สุดคือการฉีดวัคซีน วัคซีนไวรัสตับอักเสบบีมีประสิทธิภาพสูงและช่วยป้องกันการติดเชื้อได้ดี ผู้ที่ไม่เคยติดเชื้อและไม่มีภูมิคุ้มกันสามารถปรึกษาแพทย์เพื่อรับวัคซีนได้ นอกจากนี้ยังควรใช้ถุงยางอนามัยเมื่อมีเพศสัมพันธ์ ไม่ใช้เข็มหรือของมีคมร่วมกับผู้อื่น และเลือกสถานพยาบาลหรือร้านสักเจาะที่ได้มาตรฐาน

หญิงตั้งครรภ์ทุกคนควรได้รับการตรวจหาเชื้อไวรัสตับอักเสบบี หากพบว่ามีการติดเชื้อ แพทย์สามารถวางแผนการดูแลทั้งแม่และลูกได้ โดยทารกจะได้รับวัคซีนร่วมกับภูมิคุ้มกันสำเร็จรูปหลังคลอดตามข้อบ่งชี้ ซึ่งช่วยลดโอกาสการติดเชื้อจากแม่สู่ลูกได้อย่างมาก

ไวรัสตับอักเสบบีไม่ใช่โรคที่ควรตื่นตระหนก แต่ก็ไม่ควรมองข้าม เพราะผู้ติดเชื้อจำนวนมากไม่มีอาการเป็นเวลานาน การตรวจเลือดเพียงครั้งเดียวสามารถช่วยให้รู้สถานะของตัวเอง และหากพบการติดเชื้อก็สามารถเข้าสู่การติดตามรักษาได้ตั้งแต่เนิ่น ๆ ซึ่งเป็นวิธีที่ดีที่สุดในการปกป้องสุขภาพของตับในระยะยาว