ทำไมหาดใหญ่น้ำท่วมแทบทุกปี

หลายคนที่เคยเดินทางไปหาดใหญ่หรืออาศัยอยู่ในพื้นที่อาจตั้งคำถามเหมือนกันว่า ทำไมเมื่อเข้าสู่ช่วงฤดูฝนจึงมักมีข่าวน้ำท่วมให้เห็นอยู่บ่อยครั้ง ทั้งที่หาดใหญ่เป็นเมืองเศรษฐกิจขนาดใหญ่ของภาคใต้ มีทั้งสนามบิน ศูนย์การค้า และระบบสาธารณูปโภคที่พัฒนาไปมากแล้ว แต่เมื่อฝนตกหนักต่อเนื่อง น้ำก็ยังสามารถท่วมถนน ย่านการค้า และชุมชนหลายแห่งได้ในเวลาไม่นาน

คำตอบไม่ได้มีเพียงสาเหตุเดียว แต่เป็นผลจากหลายปัจจัยที่เกิดขึ้นพร้อมกัน ทั้งลักษณะภูมิประเทศ ปริมาณฝน ระบบระบายน้ำ และการขยายตัวของเมือง

หาดใหญ่ตั้งอยู่ในพื้นที่ลุ่มของลุ่มน้ำคลองอู่ตะเภา พื้นที่โดยรอบมีทั้งภูเขาและเนินสูง โดยเฉพาะทางทิศตะวันตกและทิศใต้ เมื่อฝนตกหนัก น้ำฝนจากพื้นที่สูงจะไหลลงสู่พื้นที่ราบอย่างรวดเร็ว หากฝนตกต่อเนื่องหลายชั่วโมงหรือหลายวัน ปริมาณน้ำที่ไหลลงมาจะมากกว่าความสามารถในการระบายออกของคลองและระบบระบายน้ำในเมือง

คลองอู่ตะเภาเป็นเส้นทางหลักในการรับและระบายน้ำจากพื้นที่กว้างของจังหวัดสงขลา เมื่อน้ำจากลำคลองสาขาหลายสายไหลมารวมกัน ระดับน้ำในคลองอาจสูงขึ้นอย่างรวดเร็ว หากตรงกับช่วงที่มีฝนตกในตัวเมืองพร้อมกัน ก็ยิ่งทำให้เกิดน้ำเอ่อล้นเข้าท่วมพื้นที่ริมคลองและย่านเศรษฐกิจได้ง่าย

อีกปัจจัยสำคัญคือปริมาณฝนในภาคใต้ ซึ่งแตกต่างจากหลายภูมิภาคของประเทศ ภาคใต้ได้รับอิทธิพลจากทั้งมรสุมตะวันตกเฉียงใต้และมรสุมตะวันออกเฉียงเหนือ ทำให้บางช่วงของปีมีฝนตกหนักต่อเนื่องหลายวัน โดยเฉพาะเมื่อเกิดหย่อมความกดอากาศต่ำหรือร่องมรสุมพาดผ่าน ปริมาณฝนในระยะเวลาอันสั้นอาจสูงมากจนระบบระบายน้ำไม่สามารถรองรับได้ทัน

แม้เมืองจะมีระบบท่อระบายน้ำ แต่ระบบเหล่านี้มีขีดจำกัดในการรองรับปริมาณน้ำ หากฝนตกเกินกว่าที่ออกแบบไว้ น้ำก็จะเริ่มสะสมบนผิวถนนก่อนที่จะค่อย ๆ ระบายออก นอกจากนี้ หากมีขยะ เศษใบไม้ หรือดินตะกอนอุดตันบริเวณท่อและช่องรับน้ำ ก็จะยิ่งทำให้การระบายน้ำช้าลง

การขยายตัวของเมืองก็มีส่วนไม่น้อย ในอดีตพื้นที่หลายแห่งรอบหาดใหญ่เป็นพื้นที่รับน้ำตามธรรมชาติ เช่น ทุ่งนา สวน หรือพื้นที่ชุ่มน้ำ เมื่อมีการก่อสร้างอาคาร ถนน และลานคอนกรีตเพิ่มขึ้น พื้นผิวที่สามารถซึมซับน้ำลดลง น้ำฝนจึงไหลบ่าลงท่อและคลองเร็วกว่าเดิม ส่งผลให้ปริมาณน้ำที่ต้องระบายในเวลาเดียวกันเพิ่มขึ้นอย่างมาก

การก่อสร้างในพื้นที่ลุ่มบางแห่งยังทำให้เส้นทางการไหลของน้ำเปลี่ยนไป หากทางน้ำเดิมถูกถม หรือมีสิ่งกีดขวาง น้ำอาจเปลี่ยนทิศทางไปยังชุมชนหรือถนนที่เดิมไม่เคยมีปัญหาน้ำท่วมมาก่อน จึงเห็นได้ว่าบางพื้นที่เริ่มเกิดน้ำท่วมบ่อยขึ้นเมื่อเมืองขยายตัว

อีกประเด็นหนึ่งคือความเร็วของน้ำที่ไหลมาจากพื้นที่ต้นน้ำ หากพื้นที่ป่าลดลงหรือมีการเปลี่ยนแปลงการใช้ประโยชน์ที่ดิน น้ำฝนจะซึมลงดินได้น้อยลงและไหลลงสู่ลำคลองเร็วขึ้น ส่งผลให้ระดับน้ำในคลองเพิ่มสูงภายในเวลาไม่นาน แม้ฝนในตัวเมืองจะไม่ได้ตกหนักมากก็ตาม

หาดใหญ่ยังได้รับผลกระทบจากน้ำทะเลในบางช่วง แม้จะไม่ได้ติดทะเลโดยตรง แต่การระบายน้ำสุดท้ายต้องเชื่อมโยงกับระบบลำน้ำที่ไหลออกสู่อ่าวไทย หากช่วงนั้นระดับน้ำทะเลสูงหรือเกิดฝนตกหนักพร้อมกัน การระบายน้ำก็อาจทำได้ช้าลง ทำให้น้ำค้างอยู่ในพื้นที่นานกว่าเดิม

หลายคนอาจสงสัยว่าทำไมบางปีน้ำท่วมหนักเป็นพิเศษ คำตอบคือขึ้นอยู่กับหลายปัจจัยที่เกิดพร้อมกัน เช่น ฝนตกหนักต่อเนื่องในพื้นที่ต้นน้ำและตัวเมือง ระดับน้ำในคลองสูงอยู่แล้ว รวมถึงสภาพอากาศที่ทำให้ฝนตกในปริมาณมากภายในเวลาไม่นาน หากองค์ประกอบเหล่านี้เกิดพร้อมกัน ความเสียหายก็จะมากกว่าปีที่ฝนตกเป็นช่วง ๆ

ในช่วงหลายปีที่ผ่านมา หน่วยงานที่เกี่ยวข้องได้ดำเนินโครงการลดความเสี่ยงหลายด้าน เช่น การขุดลอกคลอง การก่อสร้างแก้มลิง พื้นที่หน่วงน้ำ การปรับปรุงสถานีสูบน้ำ และการพัฒนาระบบเตือนภัยล่วงหน้า มาตรการเหล่านี้ช่วยลดผลกระทบได้ในหลายเหตุการณ์ แต่ก็ไม่สามารถรับมือกับฝนที่รุนแรงผิดปกติได้ทั้งหมด

การดูแลรักษาคลองไม่ให้มีสิ่งกีดขวาง การวางผังเมืองที่คำนึงถึงพื้นที่รับน้ำ และการรักษาพื้นที่ธรรมชาติที่ช่วยชะลอน้ำ ล้วนเป็นส่วนสำคัญของการลดปัญหาในระยะยาว เพราะการแก้ปัญหาน้ำท่วมไม่ใช่เพียงการขยายท่อระบายน้ำเท่านั้น แต่ต้องมองทั้งระบบตั้งแต่พื้นที่ต้นน้ำจนถึงปลายน้ำ

สรุปแล้ว สาเหตุที่หาดใหญ่น้ำท่วมแทบทุกปีเกิดจากการผสมกันของภูมิประเทศที่เป็นพื้นที่ลุ่ม ปริมาณฝนที่ตกหนักในภาคใต้ น้ำจากพื้นที่ต้นน้ำที่ไหลลงอย่างรวดเร็ว การขยายตัวของเมืองที่ทำให้พื้นที่รับน้ำตามธรรมชาติลดลง และข้อจำกัดของระบบระบายน้ำ เมื่อปัจจัยเหล่านี้เกิดขึ้นพร้อมกัน เมืองจึงมีโอกาสเผชิญน้ำท่วมได้ง่ายกว่าหลายพื้นที่ แม้จะมีการพัฒนาระบบป้องกันและระบายน้ำอย่างต่อเนื่องก็ตาม