งูสวัดไม่ใช่แค่ผื่น แต่ปวดเส้นประสาทได้

โรคงูสวัดเกิดจากไวรัสตัวเดียวกับโรคอีสุกอีใส ชื่อว่าไวรัสวาริเซลลา ซอสเตอร์ คนที่เคยเป็นอีสุกอีใสแล้ว เชื้อไม่ได้หายออกจากร่างกายทั้งหมด แต่จะหลบอยู่ตามปมประสาทเป็นเวลาหลายปี เมื่อภูมิคุ้มกันลดลง เชื้ออาจกลับมาทำงานและเคลื่อนตามแนวเส้นประสาทออกมาที่ผิวหนัง จนเกิดอาการปวดและผื่นตุ่มน้ำที่เรียกว่างูสวัด

ดังนั้นงูสวัดไม่ได้เกิดจากการไปสัมผัสงู ไม่ได้เกิดจากพิษงู และไม่ได้เกิดจากการที่ผื่นเลื้อยรอบตัวตามความเชื่อ ชื่อโรคมาจากลักษณะผื่นที่มักเรียงตัวเป็นแนวยาวคล้ายงู เพราะเชื้อกระจายตามแนวเส้นประสาทเส้นใดเส้นหนึ่ง

อาการระยะแรกมักเริ่มด้วยความรู้สึกผิดปกติที่ผิวหนัง เช่น ปวดแสบ ปวดจี๊ด คัน ชา เสียว หรือรู้สึกเหมือนไฟช็อต บางคนแค่เสื้อสัมผัสผิวก็เจ็บได้ อาการเหล่านี้อาจเกิดก่อนเห็นผื่นหนึ่งถึงหลายวัน ทำให้ช่วงแรกถูกเข้าใจผิดว่าเป็นอาการปวดกล้ามเนื้อ ปวดหลัง ปวดฟัน หรือปวดจากอวัยวะภายใน

หลังจากนั้นจะเริ่มมีผื่นแดงและตุ่มน้ำใสรวมกันเป็นกลุ่ม ตุ่มมักขึ้นเพียงด้านใดด้านหนึ่งของร่างกาย ไม่ข้ามแนวกึ่งกลาง เช่น ขึ้นจากกลางหลังอ้อมมาที่หน้าอก ขึ้นตามเอว ต้นขา แขน ใบหน้า หรือหนังศีรษะ ตุ่มน้ำอาจเพิ่มขึ้นในช่วงสองสามวันแรก ก่อนจะแห้ง ตกสะเก็ด และค่อย ๆ หายในเวลาประมาณสองถึงสี่สัปดาห์

คำพูดที่ว่า “ถ้างูสวัดพันรอบตัวแล้วจะตาย” ไม่ใช่ข้อเท็จจริงทางการแพทย์ งูสวัดทั่วไปมักขึ้นตามเส้นประสาทเพียงด้านเดียว จึงไม่ค่อยล้อมรอบลำตัวครบวง หากผื่นกระจายหลายบริเวณหรือขึ้นทั้งสองด้าน มักเป็นสัญญาณว่าภูมิคุ้มกันอาจต่ำมาก และควรได้รับการตรวจอย่างเร่งด่วน ความอันตรายจึงอยู่ที่ความรุนแรงของการติดเชื้อและภาวะแทรกซ้อน ไม่ใช่การที่ปลายผื่นมาชนกัน

ผู้ที่มีโอกาสเป็นงูสวัดมากขึ้นคือผู้สูงอายุ โดยเฉพาะอายุ 50 ปีขึ้นไป ผู้ที่พักผ่อนน้อย มีความเครียดสะสม ป่วยหนัก หรือมีภูมิคุ้มกันบกพร่อง รวมถึงผู้ป่วยมะเร็ง ผู้ติดเชื้อเอชไอวี ผู้ที่ได้รับยาเคมีบำบัด ยากดภูมิคุ้มกัน หรือยาสเตียรอยด์เป็นเวลานาน อย่างไรก็ตาม คนอายุน้อยและคนที่ดูแข็งแรงก็เป็นได้ เพียงแต่พบได้น้อยกว่า

ภาวะแทรกซ้อนที่พบบ่อยและสร้างความทรมานมากที่สุดคืออาการปวดเส้นประสาทหลังงูสวัดหาย ผื่นอาจหายหมดแล้วแต่บริเวณเดิมยังปวดแสบ ปวดจี๊ด หรือไวต่อการสัมผัส อาการอาจอยู่ต่อหลายเดือนหรือเป็นปี พบได้บ่อยขึ้นในผู้สูงอายุ ผู้ที่มีผื่นรุนแรง และผู้ที่เริ่มรักษาช้า ยาแก้ปวดทั่วไปอาจช่วยได้ไม่มาก เพราะเป็นความเจ็บปวดจากเส้นประสาท ไม่ใช่การปวดจากบาดแผลธรรมดา

ตำแหน่งที่ต้องระวังเป็นพิเศษคือใบหน้า หน้าผาก ปลายจมูก รอบตา และเปลือกตา เพราะเชื้ออาจกระทบเส้นประสาทตา ทำให้กระจกตาอักเสบ การมองเห็นลดลง หรือเกิดความเสียหายถาวรได้ หากมีผื่นใกล้ดวงตา ตาแดง ปวดตา แพ้แสง หรือมองไม่ชัด ไม่ควรรอดูอาการเอง ต้องไปโรงพยาบาลโดยเร็ว

งูสวัดบริเวณหูอาจทำให้ปวดหู มีตุ่มน้ำในช่องหู เวียนศีรษะ การได้ยินลดลง หรือใบหน้าอ่อนแรงข้างหนึ่ง ส่วนผู้ที่มีภูมิคุ้มกันต่ำมากอาจเกิดผื่นกระจายทั่วตัว เชื้อลุกลามเข้าสมอง ปอด หรืออวัยวะอื่น แม้พบไม่บ่อยแต่ถือเป็นภาวะอันตราย

การรักษาหลักคือยาต้านไวรัส ซึ่งช่วยลดการเพิ่มจำนวนของเชื้อ ทำให้ผื่นหายเร็วขึ้น ลดความรุนแรง และอาจลดโอกาสเกิดภาวะแทรกซ้อน ยาจะได้ผลดีที่สุดเมื่อเริ่มใช้เร็ว โดยทั่วไปมักเน้นช่วงประมาณ 72 ชั่วโมงแรกหลังผื่นขึ้น แต่ผู้ที่มาพบแพทย์ช้ากว่านั้นยังควรได้รับการประเมิน โดยเฉพาะถ้ายังมีตุ่มใหม่ ผื่นอยู่บนใบหน้า ปวดมาก หรือมีภูมิคุ้มกันต่ำ

ไม่ควรซื้อยาสเตียรอยด์มาทาหรือรับประทานเอง เพราะอาจกดภูมิคุ้มกันและทำให้เชื้อรุนแรงขึ้น ยาปฏิชีวนะก็ไม่ได้ฆ่าไวรัส จึงไม่จำเป็นหากไม่มีการติดเชื้อแบคทีเรียแทรกซ้อน ส่วนยาสมุนไพรหรือของร้อนที่นำมาแต้มแผลอาจทำให้ผิวไหม้ แผลอักเสบ และติดเชื้อเพิ่มได้

ระหว่างที่มีผื่นควรรักษาบริเวณตุ่มให้สะอาดและแห้ง อาบน้ำได้ตามปกติด้วยสบู่อ่อน ไม่ควรแกะ เกา หรือเจาะตุ่มน้ำ เลือกเสื้อผ้าหลวมเพื่อลดการเสียดสี ประคบเย็นด้วยผ้าสะอาดอาจช่วยลดอาการแสบคันได้ หากตุ่มแตกควรปิดด้วยผ้าก๊อซที่ไม่ติดแผล และล้างมือทุกครั้งหลังสัมผัสบริเวณผื่น

ผู้ป่วยงูสวัดไม่ได้แพร่ “โรคงูสวัด” ให้คนอื่นโดยตรง แต่เชื้อจากน้ำในตุ่มสามารถทำให้คนที่ไม่เคยเป็นอีสุกอีใสและไม่เคยได้รับวัคซีนอีสุกอีใสติดเชื้อ แล้วกลายเป็นโรคอีสุกอีใสได้ การติดต่อมักเกิดจากการสัมผัสน้ำในตุ่มโดยตรง เมื่อแผลแห้งตกสะเก็ดทั้งหมดแล้ว ความเสี่ยงแพร่เชื้อจะลดลงมาก

ในช่วงที่ยังมีตุ่มน้ำควรหลีกเลี่ยงการสัมผัสใกล้ชิดกับหญิงตั้งครรภ์ ทารกแรกเกิด ผู้ที่ไม่เคยเป็นอีสุกอีใส และผู้ที่มีภูมิคุ้มกันต่ำ ควรปิดผื่นให้มิดชิด ไม่ใช้ผ้าเช็ดตัวหรือเสื้อผ้าร่วมกัน และไม่ควรลงสระว่ายน้ำหรือทำกิจกรรมที่อาจทำให้ผื่นสัมผัสผู้อื่น

งูสวัดเป็นซ้ำได้ แม้หลายคนจะเป็นเพียงครั้งเดียวในชีวิต การเคยเป็นแล้วไม่ได้รับประกันว่าจะไม่เป็นอีก หากร่างกายอ่อนแอหรือภูมิคุ้มกันลดลง เชื้อที่หลบอยู่ในปมประสาทอาจถูกกระตุ้นขึ้นมาใหม่ได้

ปัจจุบันมีวัคซีนช่วยลดความเสี่ยงของโรคงูสวัดและอาการปวดเส้นประสาทหลังโรคหาย โดยทั่วไปมักพิจารณาในผู้ที่มีอายุ 50 ปีขึ้นไป รวมถึงผู้ใหญ่บางกลุ่มที่มีภูมิคุ้มกันบกพร่อง วัคซีนไม่ได้ใช้รักษาผื่นที่กำลังเป็นอยู่ และผู้ที่เคยเป็นงูสวัดแล้วก็ยังอาจได้รับประโยชน์จากการฉีดหลังจากโรคสงบ แต่ช่วงเวลาที่เหมาะสมควรปรึกษาแพทย์ตามสุขภาพและยาที่ใช้อยู่

ควรไปพบแพทย์ทันทีเมื่อผื่นขึ้นใกล้ตาหรือหู มีไข้สูง ปวดศีรษะรุนแรง แขนขาอ่อนแรง สับสน ผื่นกระจายทั่วตัว ปวดจนใช้ชีวิตไม่ได้ หรือผู้ป่วยเป็นหญิงตั้งครรภ์ ผู้สูงอายุ ผู้ป่วยมะเร็ง และผู้ใช้ยากดภูมิคุ้มกัน แม้ผื่นจะดูไม่มากก็ไม่ควรชะลอการตรวจ

สิ่งสำคัญของงูสวัดไม่ใช่การรอให้ผื่นขึ้นชัดแล้วค่อยรักษา หากมีอาการปวดแสบผิดปกติร่วมกับผื่นหรือตุ่มน้ำที่เรียงเป็นแนวอยู่ด้านเดียวของร่างกาย ควรนึกถึงโรคนี้และพบแพทย์เร็วที่สุด เพราะช่วงต้นของโรคเป็นช่วงที่การรักษามีโอกาสช่วยลดทั้งระยะเวลาป่วยและความเจ็บปวดที่อาจตามมาในระยะยาว