ปลาดาวไม่ใช่ปลา แล้วทำไมชื่อปลาดาว

ปลาดาวไม่ใช่ปลา แม้ชื่อไทยจะมีคำว่า “ปลา” อยู่ข้างหน้า แต่มันเป็นสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลังในกลุ่มเอไคโนเดิร์ม ซึ่งเป็นญาติกับเม่นทะเล ปลิงทะเล และดาวเปราะ มากกว่าจะเป็นญาติกับปลาทั่วไป

เหตุผลที่เราเรียกมันว่าปลาดาวค่อนข้างตรงไปตรงมา คือคนสมัยก่อนเห็นสัตว์ชนิดนี้อาศัยอยู่ในทะเล รูปร่างแผ่ออกเป็นแฉกคล้ายดาว จึงเรียกตามสิ่งที่มองเห็นว่า “ปลาดาว” ในหลายภาษาก็เคยเรียกในความหมายคล้ายกัน เช่น ภาษาอังกฤษใช้คำว่า starfish ซึ่งแปลตรงตัวได้ว่าปลาดาวเช่นกัน แม้ปัจจุบันนักชีววิทยาบางส่วนจะนิยมใช้คำว่า sea star หรือดาวทะเล เพราะสะท้อนความจริงมากกว่าว่ามันไม่ใช่ปลา

ถ้าจะดูว่าอะไรเป็นปลา สิ่งสำคัญไม่ใช่ว่ามันว่ายน้ำได้หรืออยู่ในน้ำ แต่ต้องดูโครงสร้างร่างกายและสายวิวัฒนาการ ปลาทั่วไปเป็นสัตว์มีกระดูกสันหลัง มีแกนกระดูกภายใน มีสมองและระบบประสาทที่รวมศูนย์มากกว่า ใช้เหงือกหายใจ และส่วนใหญ่เคลื่อนที่ด้วยครีบ ขณะที่ปลาดาวไม่มีทั้งกระดูกสันหลัง ไม่มีครีบ ไม่มีเกล็ด และไม่มีหัวแบบปลา

ร่างกายของปลาดาวมักมีสมมาตรเป็นรัศมี หมายถึงส่วนต่าง ๆ แผ่ออกจากจุดกึ่งกลาง โดยชนิดที่เราคุ้นเคยมักมีห้าแฉก แต่บางชนิดมีมากกว่านั้น บางชนิดอาจมีสิบแฉก ยี่สิบแฉก หรือหลายสิบแฉกได้ รูปร่างแบบนี้ต่างจากปลาที่มีด้านซ้ายและขวาชัดเจน มีหัวอยู่ด้านหน้าและหางอยู่ด้านหลัง

บริเวณด้านล่างของปลาดาวมีร่องยาวไปตามแต่ละแขน ภายในร่องมีท่อเล็ก ๆ จำนวนมากเรียกว่าเท้าท่อ เท้าท่อเหล่านี้ทำงานด้วยแรงดันน้ำในระบบภายในร่างกาย ปลาดาวใช้มันเกาะพื้น คลาน จับอาหาร และบางครั้งช่วยแลกเปลี่ยนก๊าซกับน้ำทะเล การเคลื่อนที่จึงไม่เหมือนการว่ายของปลา แต่คล้ายการประสานงานของขาเล็ก ๆ จำนวนมากที่ค่อย ๆ ดันตัวไปข้างหน้า

ปลาดาวไม่มีเลือดไหลเวียนแบบสัตว์มีกระดูกสันหลัง ระบบสำคัญของมันคือระบบท่อน้ำ น้ำทะเลจะเข้าสู่ร่างกายผ่านแผ่นรูพรุนขนาดเล็กบนผิวด้านบน แล้วถูกส่งไปตามท่อต่าง ๆ เพื่อควบคุมเท้าท่อ ระบบนี้ช่วยทั้งเรื่องการเคลื่อนที่ การจับอาหาร และการรับสัมผัสจากสิ่งแวดล้อม

เรื่องที่หลายคนแปลกใจคือปลาดาวไม่มีสมองเป็นก้อนแบบที่เราคุ้นเคย แต่มันมีวงแหวนประสาทอยู่รอบส่วนกลาง และมีเส้นประสาทแยกไปตามแต่ละแขน ทำให้มันรับรู้แสง สัมผัส และสารเคมีในน้ำได้ ที่ปลายแขนหลายชนิดมีจุดรับแสงเล็ก ๆ ซึ่งช่วยแยกความสว่าง ความมืด และทิศทางคร่าว ๆ แม้จะมองเห็นภาพไม่ชัดเหมือนตาของปลา

การกินอาหารของปลาดาวก็ไม่เหมือนปลา ปลาดาวหลายชนิดกินหอยสองฝา เช่น หอยแมลงภู่หรือหอยนางรม มันใช้เท้าท่อเกาะเปลือกทั้งสองด้านแล้วออกแรงดึงอย่างต่อเนื่อง เมื่อเปลือกหอยแง้มออกเพียงเล็กน้อย ปลาดาวสามารถปลิ้นกระเพาะส่วนหนึ่งออกมานอกร่างกาย สอดเข้าไปย่อยเนื้อหอย แล้วจึงดึงอาหารที่ย่อยแล้วกลับเข้าไป กระบวนการนี้ทำให้มันกินเหยื่อที่ดูเหมือนปิดแน่นจนไม่น่าจะเปิดได้

อย่างไรก็ตาม ปลาดาวไม่ได้กินแต่สัตว์มีเปลือก บางชนิดกินฟองน้ำ ปะการัง ซากสัตว์ อินทรียวัตถุบนพื้นทะเล หรือสัตว์ขนาดเล็กอื่น ๆ อาหารของแต่ละชนิดต่างกันมาก จึงไม่ควรมองว่าปลาดาวทุกตัวทำหน้าที่เหมือนกันในระบบนิเวศ

ปลาดาวยังมีความสามารถในการงอกแขนใหม่ หากแขนขาดจากอุบัติเหตุหรือการโจมตีของผู้ล่า หลายชนิดสามารถสร้างแขนกลับมาได้ แต่ต้องใช้เวลาและพลังงานมาก ไม่ใช่ว่าขาดแล้วจะงอกทันที บางชนิดสามารถงอกตัวใหม่จากแขนที่หลุดได้ ถ้าแขนนั้นมีเนื้อเยื่อจากส่วนกลางติดมาด้วย แต่ความสามารถนี้ขึ้นอยู่กับชนิดของปลาดาวและตำแหน่งที่ขาด

การจับปลาดาวขึ้นมาถือเล่นอาจดูไม่รุนแรง แต่จริง ๆ แล้วควรหลีกเลี่ยง ปลาดาวเป็นสัตว์ทะเล ผิวและระบบหายใจของมันต้องสัมผัสน้ำอย่างเหมาะสม การยกขึ้นจากน้ำเป็นเวลานานอาจทำให้เกิดความเครียด เนื้อเยื่อแห้ง หรือได้รับบาดเจ็บจากแรงกด มือของคนยังอาจมีครีมกันแดด สบู่ น้ำมัน หรือสารเคมีที่ติดอยู่และรบกวนผิวของมันได้

บางคนเข้าใจว่าปลาดาวทุกชนิดปลอดภัยต่อการจับ เพราะไม่มีฟันแหลมหรือเหล็กในแบบสัตว์ทะเลบางชนิด แต่ความปลอดภัยของคนไม่ได้หมายความว่าปลอดภัยสำหรับตัวสัตว์ การมองอยู่ในน้ำโดยไม่แตะต้องจึงเป็นวิธีที่เหมาะกว่า โดยเฉพาะในแหล่งท่องเที่ยวที่มีคนจับซ้ำ ๆ ตลอดทั้งวัน

ในธรรมชาติ ปลาดาวบางชนิดมีบทบาทสำคัญมาก เพราะช่วยควบคุมจำนวนหอยและสัตว์เกาะพื้น หากปลาดาวชนิดผู้ล่าหายไป เหยื่อบางชนิดอาจเพิ่มจำนวนมากจนแย่งพื้นที่และเบียดสัตว์ชนิดอื่นออกจากบริเวณนั้น แต่ปลาดาวบางชนิดก็สร้างปัญหาได้เช่นกัน เช่น ดาวมงกุฎหนามซึ่งกินเนื้อเยื่อปะการัง หากจำนวนเพิ่มผิดปกติอาจทำให้แนวปะการังเสียหายเป็นบริเวณกว้าง

ดังนั้นคำว่า “ปลาดาว” จึงเป็นชื่อสามัญที่เกิดจากรูปร่างและแหล่งอาศัย ไม่ใช่ชื่อที่บอกกลุ่มทางชีววิทยาอย่างถูกต้อง คล้ายกับสัตว์อีกหลายชนิดที่ชื่อมีคำว่าปลาแต่ไม่ได้เป็นปลา เช่น แมงกะพรุน แม้คำไทยไม่มีคำว่าปลา แต่ภาษาอังกฤษใช้ jellyfish หรือหมึกบางชนิดที่คนอาจเรียกรวมว่าเป็นปลาในภาษาพูด ทั้งที่ความจริงอยู่คนละกลุ่มกัน

หากเรียกให้ตรงกับตัวมันมากที่สุด คำว่า “ดาวทะเล” จะใกล้เคียงกว่า แต่คำว่า “ปลาดาว” ใช้กันมานานจนกลายเป็นชื่อที่ทุกคนเข้าใจตรงกัน จึงยังไม่ถือว่าเรียกผิดในชีวิตประจำวัน เพียงแต่ควรรู้ไว้ว่าเจ้าสัตว์รูปดาวที่คลานอยู่บนพื้นทะเลนั้น ไม่ได้เป็นปลาแม้แต่น้อย