ริดสีดวงทวาร ไม่ใช่ทุกก้อนและเลือดจะเหมือนกัน

เห็นเลือดสดติดกระดาษชำระ คลำพบก้อนบริเวณปากทวาร หรือรู้สึกคันหลังขับถ่าย หลายคนมักสรุปทันทีว่าเป็นริดสีดวงทวารแล้วซื้อยามาใช้เอง บางครั้งก็ใช่ แต่บางครั้งอาการคล้ายกันอาจเกิดจากแผลปริ ฝี การติดเชื้อ ติ่งเนื้อ หรือโรคของลำไส้ใหญ่ การรู้จักริดสีดวงจึงไม่ได้มีไว้เพื่อวินิจฉัยตัวเอง แต่ช่วยให้สังเกตอาการและไปตรวจได้ถูกจังหวะ

บริเวณปลายลำไส้ตรงและช่องทวารหนักมีเนื้อเยื่อกับหลอดเลือดที่ทำหน้าที่คล้ายเบาะรอง ช่วยปิดช่องทวารและควบคุมการขับถ่าย เมื่อเนื้อเยื่อเหล่านี้บวม เลื่อนตัว หรือมีหลอดเลือดโป่งพองจนเกิดอาการ จึงเรียกว่าโรคริดสีดวงทวาร

โรคแบ่งกว้างๆ เป็นสองชนิด

ริดสีดวงภายในอยู่เหนือบริเวณที่ไวต่อความเจ็บปวด จึงมักถ่ายเป็นเลือดแดงสดโดยไม่ปวด อาจมีก้อนยื่นออกมาขณะเบ่ง เมื่อเป็นมากขึ้นก้อนอาจต้องใช้นิ้วช่วยดันกลับ หรือค้างอยู่ด้านนอก

ริดสีดวงภายนอกเกิดบริเวณใต้ผิวหนังรอบปากทวาร ซึ่งมีเส้นประสาทรับความรู้สึกมากกว่า จึงทำให้คัน ระคายเคือง บวม หรือเจ็บได้ชัด หากเกิดลิ่มเลือดภายในอาจกลายเป็นก้อนแข็งและปวดมากอย่างฉับพลัน

ริดสีดวงภายในยังแบ่งตามลักษณะของก้อนออกเป็นสี่ระยะ ระยะที่หนึ่งยังไม่ยื่นออกมา ระยะที่สองยื่นขณะขับถ่ายแล้วกลับเข้าไปเอง ระยะที่สามยื่นออกมาและต้องช่วยดันกลับ ส่วนระยะที่สี่มีก้อนค้างด้านนอกและไม่สามารถดันกลับได้ การแบ่งระยะช่วยให้แพทย์เลือกวิธีรักษา แต่ความรุนแรงของอาการไม่ได้ขึ้นกับขนาดก้อนเพียงอย่างเดียว

อาการที่พบได้มีหลายแบบ เช่น

มีเลือดแดงสดติดกระดาษชำระ หยดลงโถ หรือเคลือบผิวอุจจาระ

มีก้อนยื่นออกมาขณะถ่ายอุจจาระ

คัน แสบ หรือมีความชื้นรอบปากทวาร

รู้สึกถ่ายไม่หมดหรือมีสิ่งติดอยู่บริเวณทวาร

มีก้อนบวมแข็งและเจ็บ โดยเฉพาะริดสีดวงภายนอกที่เกิดลิ่มเลือด

ริดสีดวงภายในทั่วไปมักไม่ทำให้ปวดรุนแรง หากปวดเหมือนถูกมีดบาดระหว่างถ่าย อาจเป็นแผลปริขอบทวาร หากปวดตุบ บวมแดง มีไข้ หรือมีหนอง ต้องระวังฝีรอบทวารหนักและควรไปพบแพทย์โดยเร็ว

สาเหตุไม่ได้มาจากการนั่งพื้นเย็นหรือกินอาหารเผ็ดเพียงมื้อเดียว ปัจจัยสำคัญคือแรงดันที่เกิดขึ้นซ้ำๆ บริเวณหลอดเลือดและเนื้อเยื่อรอบทวาร เช่น ท้องผูก อุจจาระแข็ง การเบ่งแรง การนั่งบนโถนาน ท้องเสียเรื้อรัง การตั้งครรภ์ น้ำหนักตัวมาก และความเปลี่ยนแปลงของเนื้อเยื่อตามอายุ

อาหารเผ็ดไม่ใช่ต้นเหตุโดยตรงของริดสีดวง แต่ในบางคนอาจทำให้รู้สึกแสบหรือระคายเคืองมากขึ้น โดยเฉพาะเมื่อมีแผลหรือผิวหนังอักเสบอยู่แล้ว การหลีกเลี่ยงจึงดูจากอาการของแต่ละคน ไม่จำเป็นต้องงดตลอดชีวิตถ้ากินแล้วไม่มีปัญหา

พฤติกรรมเล่นโทรศัพท์ในห้องน้ำก็มีส่วนได้ เพราะทำให้นั่งบนโถนานเกินความจำเป็น แม้จะไม่ได้เบ่งตลอดเวลา ท่านั่งและแรงกดบริเวณนั้นยังทำให้หลอดเลือดคั่งมากขึ้น ทางที่ดีควรเข้าห้องน้ำเมื่อรู้สึกปวด ถ่ายให้เสร็จโดยไม่เร่งและไม่แช่นาน แล้วค่อยหยิบโทรศัพท์หลังออกจากห้องน้ำ

อาการระยะแรกจำนวนมากดีขึ้นได้เมื่อแก้เรื่องอุจจาระแข็งและการเบ่ง

เพิ่มผัก ผลไม้ ธัญพืชไม่ขัดสี และถั่วอย่างค่อยเป็นค่อยไป เพื่อให้ร่างกายปรับตัวและลดอาการท้องอืด

ดื่มน้ำให้เพียงพอตามกิจกรรมและสภาพร่างกาย ผู้ที่มีโรคหัวใจหรือโรคไตซึ่งถูกจำกัดน้ำควรทำตามคำแนะนำของแพทย์

เคลื่อนไหวและออกกำลังกายสม่ำเสมอ เพื่อช่วยการทำงานของลำไส้

ไม่กลั้นอุจจาระ ไม่เบ่งแรง และไม่นั่งบนโถนาน

ทำความสะอาดด้วยน้ำหรือกระดาษนุ่มอย่างเบามือ หลีกเลี่ยงการขัด ถู และผลิตภัณฑ์ที่มีน้ำหอมหรือแอลกอฮอล์

การแช่น้ำอุ่นอาจช่วยลดความปวด เกร็ง และระคายเคืองได้ชั่วคราว แต่ไม่ได้ทำให้ก้อนริดสีดวงหายไปโดยตรง ส่วนยาทาและยาเหน็บมีหน้าที่บรรเทาอาการคัน บวม หรือไม่สบาย ไม่ได้แก้สาเหตุทั้งหมด ควรอ่านฉลากและไม่ใช้ต่อเนื่องเกินระยะที่กำหนด เพราะยาบางชนิดอาจทำให้ผิวบางหรือเกิดผื่นได้ หากใช้ประมาณหนึ่งสัปดาห์แล้วยังไม่ดีขึ้นควรพบแพทย์

ยาระบายก็ไม่ควรเลือกใช้แบบสุ่ม หากจำเป็น แพทย์หรือเภสัชกรอาจแนะนำสารเพิ่มกากใยหรือยาที่ช่วยให้อุจจาระนุ่มตามความเหมาะสม ยาระบายบางชนิดกระตุ้นลำไส้จนปวดบิดหรือท้องเสีย ซึ่งอาจทำให้บริเวณทวารระคายเคืองยิ่งขึ้น

เมื่อการปรับพฤติกรรมและยาไม่เพียงพอ แพทย์มีวิธีรักษาอีกหลายระดับ ริดสีดวงภายในบางระยะอาจรักษาด้วยการรัดยาง ฉีดยา หรือใช้พลังงานทำให้เนื้อเยื่อหดตัว ก้อนขนาดใหญ่ ยื่นค้าง มีเลือดออกซ้ำ หรือกระทบชีวิตประจำวันอาจต้องผ่าตัด วิธีที่เหมาะไม่ได้ตัดสินจากความกลัวเจ็บ แต่ดูชนิด ระยะ อาการ และสุขภาพของผู้ป่วย

เรื่องสำคัญที่สุดคืออย่าเหมาว่าเลือดออกทางทวารทุกครั้งเกิดจากริดสีดวง เลือดอาจมาจากแผลปริ ลำไส้อักเสบ ติ่งเนื้อ หรือมะเร็งลำไส้ใหญ่และไส้ตรงได้ โดยเฉพาะผู้ที่ไม่เคยได้รับการตรวจมาก่อน มีอาการขับถ่ายเปลี่ยนไป น้ำหนักลด อ่อนเพลีย ซีด ปวดท้อง มีประวัติครอบครัวเป็นมะเร็งลำไส้ หรืออยู่ในวัยที่ควรตรวจคัดกรอง

ควรไปพบแพทย์ทันทีหรือโดยเร็วเมื่อมีอาการต่อไปนี้

เลือดออกมาก เลือดไม่หยุด มีหน้ามืด ใจสั่น หรืออ่อนแรง

อุจจาระดำคล้ายยางมะตอย หรือมีเลือดคล้ำปนจำนวนมาก

ปวดรุนแรง ก้อนบวมเร็ว มีไข้ หนาวสั่น หรือมีหนอง

ก้อนยื่นค้าง สีคล้ำ และปวดมาก

มีเลือดออกซ้ำ แม้จะคิดว่าเคยเป็นริดสีดวงมาก่อน

การตรวจมักเริ่มจากซักประวัติ ดูบริเวณภายนอก ตรวจด้วยนิ้ว และอาจใช้เครื่องมือขนาดเล็กส่องช่องทวาร หากอาการหรืออายุบ่งชี้ว่าอาจมีโรคส่วนอื่นของลำไส้ แพทย์อาจพิจารณาการตรวจเพิ่มเติม การตรวจจริงอาจน่าเขิน แต่ใช้เวลาไม่นานและให้คำตอบที่ปลอดภัยกว่าการรักษาแบบเดา

ริดสีดวงทวารพบได้บ่อยและส่วนใหญ่รักษาได้โดยไม่ต้องผ่าตัด สิ่งที่ไม่ควรทำคือทนเลือดออกนานหลายเดือนเพราะอาย หรือซื้อยาใช้ซ้ำโดยไม่รู้สาเหตุ ยิ่งตรวจเร็ว ก็ยิ่งมีโอกาสแก้ด้วยวิธีง่ายและไม่พลาดโรคอื่นที่ต้องรักษาเร็วกว่านั้น