มะเร็งปอดไม่ได้เกิดจากบุหรี่เพียงอย่างเดียว

เวลาพูดถึงมะเร็งปอด คนส่วนใหญ่มักนึกถึงบุหรี่ก่อนเป็นอันดับแรก ซึ่งถือว่าถูกทาง เพราะควันบุหรี่เป็นปัจจัยเสี่ยงสำคัญที่สุด แต่การเหมารวมว่าผู้ป่วยมะเร็งปอดทุกคนต้องเคยสูบบุหรี่ไม่ใช่ความเข้าใจที่ถูกต้อง คนไม่สูบบุหรี่ก็เป็นโรคนี้ได้ เนื่องจากมะเร็งปอดเกิดจากหลายปัจจัยและบางคนอาจได้รับความเสี่ยงมากกว่าหนึ่งอย่างพร้อมกัน

มะเร็งปอดเริ่มต้นเมื่อเซลล์บางส่วนในปอดเกิดความผิดปกติของสารพันธุกรรม จนระบบควบคุมการแบ่งตัวทำงานผิดไป เซลล์เหล่านั้นจึงเพิ่มจำนวนโดยไม่เป็นระเบียบ เกิดเป็นก้อน และอาจแพร่ไปยังอวัยวะอื่นได้ ความผิดปกตินี้อาจสะสมจากสารก่อมะเร็งที่สูดเข้าไป การได้รับรังสี ความบกพร่องที่เกิดขึ้นระหว่างการแบ่งเซลล์ หรือความไวต่อโรคที่เกี่ยวข้องกับพันธุกรรม

บุหรี่และผลิตภัณฑ์ยาสูบ

ควันบุหรี่มีสารเคมีจำนวนมาก รวมถึงสารที่สามารถทำลายสารพันธุกรรมของเซลล์ เมื่อสูดควันเข้าไปซ้ำ ๆ เนื้อเยื่อปอดจะสัมผัสสารเหล่านี้อย่างต่อเนื่อง ความเสียหายที่สะสมเป็นเวลานานจึงเพิ่มโอกาสที่เซลล์จะเปลี่ยนเป็นมะเร็ง

ความเสี่ยงไม่ได้ขึ้นอยู่กับจำนวนมวนต่อวันเพียงอย่างเดียว แต่เกี่ยวข้องกับระยะเวลาที่สูบ อายุที่เริ่มสูบ และปริมาณสะสมตลอดชีวิตด้วย การสูบซิการ์ ไปป์ หรือผลิตภัณฑ์ยาสูบชนิดเผาไหม้ก็ไม่ใช่ทางเลือกที่ปลอดภัย ส่วนบุหรี่ไฟฟ้ามีสารหลายชนิดที่อาจเป็นอันตรายต่อปอด แต่ยังต้องติดตามผลระยะยาวเพื่อประเมินความสัมพันธ์กับมะเร็งอย่างชัดเจน จึงไม่ควรกล่าวว่าบุหรี่ไฟฟ้าปลอดภัยหรือใช้แทนอากาศสะอาดได้

การเลิกสูบยังมีประโยชน์เสมอ แม้จะสูบมานานแล้ว เพราะเมื่อหยุดรับควันเพิ่ม ความเสี่ยงต่อมะเร็งปอดจะค่อย ๆ ลดลงตามเวลา แม้อาจไม่กลับมาเท่ากับคนที่ไม่เคยสูบก็ตาม

ควันบุหรี่มือสอง

คนที่ไม่ได้สูบบุหรี่แต่ใช้ชีวิตหรือทำงานอยู่ใกล้ผู้สูบเป็นประจำสามารถรับสารก่อมะเร็งจากควันได้เช่นกัน ควันที่ลอยจากปลายบุหรี่และควันที่ผู้สูบพ่นออกมาไม่ได้กลายเป็นสิ่งปลอดภัยเพียงเพราะเจือจางอยู่ในอากาศ

การเปิดหน้าต่าง เปิดพัดลม สูบในห้องน้ำ หรือแยกไปสูบอีกมุมหนึ่ง ไม่สามารถกำจัดสารปนเปื้อนได้ทั้งหมด บ้านและรถที่ปลอดควันจึงช่วยลดการสัมผัสได้ดีกว่าการพยายามระบายควันภายหลัง

ก๊าซเรดอน

เรดอนเป็นก๊าซกัมมันตรังสีที่เกิดขึ้นตามธรรมชาติจากดินและหิน มองไม่เห็น ไม่มีกลิ่น และไม่มีรส จึงรู้ว่ามีอยู่ได้ด้วยการตรวจวัดเท่านั้น ก๊าซนี้อาจซึมผ่านรอยแตกหรือช่องเปิดเข้าสู่อาคารและสะสมในพื้นที่ที่อากาศถ่ายเทไม่ดี การรับเรดอนในระดับสูงเป็นเวลานานเพิ่มความเสี่ยงต่อมะเร็งปอด และยิ่งอันตรายขึ้นเมื่อเกิดร่วมกับการสูบบุหรี่

ระดับเรดอนแตกต่างกันไปตามธรณีวิทยาและลักษณะอาคาร ข้อมูลจากต่างประเทศจึงไม่ควรถูกนำมาใช้ตัดสินระดับความเสี่ยงของบ้านทุกหลังในประเทศไทยโดยตรง หากอาศัยหรือทำงานในพื้นที่ซึ่งหน่วยงานด้านสาธารณสุขหรือสิ่งแวดล้อมระบุว่าควรเฝ้าระวัง ควรสอบถามเรื่องการตรวจวัดจากหน่วยงานที่เชื่อถือได้

สารก่อมะเร็งจากการทำงาน

งานบางประเภทอาจทำให้สัมผัสแร่ใยหินหรือแอสเบสตอส สารหนู โครเมียมบางชนิด นิกเกิล ซิลิกาผลึก ควันดีเซล และสารอันตรายอื่น ๆ ความเสี่ยงขึ้นอยู่กับชนิดของสาร ความเข้มข้น ระยะเวลาที่ได้รับ ระบบระบายอากาศ และมาตรการป้องกันในสถานที่ทำงาน

ผู้ที่ทำงานเกี่ยวกับเหมืองแร่ งานรื้อถอนอาคาร วัสดุก่อสร้าง งานโลหะ หรือพื้นที่ซึ่งมีฝุ่นและไอระเหยอันตราย ควรปฏิบัติตามข้อกำหนดด้านอาชีวอนามัยอย่างจริงจัง หน้ากากทั่วไปไม่ได้ป้องกันสารทุกชนิด อุปกรณ์ต้องเหมาะกับอันตรายและผ่านมาตรฐาน การสูบบุหรี่ร่วมกับการสัมผัสสารบางอย่าง เช่น แร่ใยหิน อาจทำให้ความเสี่ยงสูงขึ้นมากกว่าการมีปัจจัยอย่างใดอย่างหนึ่งเพียงลำพัง

มลพิษทางอากาศ

มลพิษในอากาศภายนอก โดยเฉพาะฝุ่นละอองขนาดเล็กและมลพิษจากการเผาไหม้ มีความเกี่ยวข้องกับความเสี่ยงมะเร็งปอดเมื่อได้รับต่อเนื่องเป็นเวลานาน มลพิษภายในบ้านจากการเผาเชื้อเพลิงโดยไม่มีการระบายอากาศที่เหมาะสมก็เป็นเรื่องที่ควรระวัง

ไม่ได้หมายความว่าการเจอฝุ่นสูงเพียงวันเดียวจะทำให้เป็นมะเร็งทันที โรคมักเกี่ยวข้องกับความเสียหายที่สะสมเป็นเวลานาน การลดเวลาทำกิจกรรมกลางแจ้งในวันที่อากาศแย่ ใช้หน้ากากที่กรองอนุภาคได้เหมาะสม ปิดแหล่งควัน และปรับการระบายอากาศตามสถานการณ์ ช่วยลดปริมาณมลพิษที่เข้าสู่ร่างกายได้

รังสีที่บริเวณทรวงอก

ผู้ที่เคยได้รับรังสีรักษาบริเวณหน้าอกเพื่อรักษาโรคบางชนิดอาจมีความเสี่ยงเพิ่มขึ้นในระยะยาว ความเสี่ยงของแต่ละคนขึ้นอยู่กับขนาดรังสี บริเวณที่รักษา อายุในขณะรับการรักษา และปัจจัยร่วมอื่น การมีประวัติรังสีรักษาไม่ได้แปลว่าจะต้องเกิดมะเร็งปอด และไม่ควรหยุดหรือปฏิเสธการรักษาที่จำเป็นด้วยตนเอง ควรแจ้งประวัติให้แพทย์ทราบเพื่อวางแผนติดตามที่เหมาะสม

พันธุกรรมและประวัติครอบครัว

ผู้ที่มีพ่อแม่ พี่น้อง หรือลูกเป็นมะเร็งปอดอาจมีความเสี่ยงสูงขึ้น แต่แยกได้ยากเสมอว่าเกิดจากยีนที่ถ่ายทอดร่วมกัน หรือเกิดจากสมาชิกครอบครัวสัมผัสควันและสิ่งแวดล้อมคล้ายกัน พันธุกรรมจึงเป็นส่วนหนึ่งของคำอธิบาย ไม่ใช่คำตัดสินว่าใครจะเป็นหรือไม่เป็นโรค

มะเร็งปอดบางราย โดยเฉพาะในผู้ไม่เคยสูบบุหรี่ พบการกลายพันธุ์ที่มีผลต่อการเจริญของเซลล์มะเร็ง การตรวจยีนของก้อนมะเร็งมีประโยชน์ต่อการเลือกวิธีรักษา แต่ไม่ใช่หลักฐานว่าผู้ป่วยได้รับยีนผิดปกติมาจากพ่อแม่เสมอไป เพราะความผิดปกติจำนวนมากเกิดขึ้นเฉพาะในเซลล์มะเร็งภายหลัง

อายุและความเสียหายที่สะสม

เมื่ออายุมากขึ้น เซลล์ผ่านการแบ่งตัวและสัมผัสสิ่งแวดล้อมมานานขึ้น โอกาสเกิดความผิดพลาดจึงเพิ่มตามไปด้วย แต่มะเร็งปอดไม่ได้เกิดเฉพาะในผู้สูงอายุ คนอายุน้อยก็พบได้ เพียงแต่พบไม่บ่อยเท่า อายุจึงเป็นปัจจัยที่เปลี่ยนไม่ได้และควรพิจารณาร่วมกับประวัติอื่นเสมอ

สิ่งสำคัญคือ “ปัจจัยเสี่ยง” ไม่ได้มีความหมายเดียวกับ “สาเหตุที่ชี้ตัวได้แน่นอน” คนหนึ่งอาจสูบบุหรี่มานานแต่ไม่เป็นมะเร็ง ขณะที่อีกคนไม่เคยสูบกลับตรวจพบโรคได้ การไม่มีปัจจัยเสี่ยงที่รู้จักไม่ได้ทำให้อาการผิดปกติหมดความสำคัญ และการมีปัจจัยเสี่ยงก็ไม่ได้หมายความว่ากำลังเป็นมะเร็ง

หากมีอาการไอต่อเนื่อง ไอเปลี่ยนลักษณะ ไอเป็นเลือด เจ็บหน้าอก หายใจลำบาก เสียงแหบ น้ำหนักลดโดยไม่ตั้งใจ หรือปอดอักเสบซ้ำ ควรไปพบแพทย์ อาการเหล่านี้เกิดจากโรคอื่นได้มากมายและไม่ใช่เครื่องยืนยันมะเร็ง แต่ควรได้รับการประเมิน โดยเฉพาะเมื่ออาการไม่หายหรือมีประวัติเสี่ยง

การตรวจคัดกรองมะเร็งปอดด้วยเอกซเรย์คอมพิวเตอร์รังสีต่ำเหมาะกับคนบางกลุ่มที่มีความเสี่ยงสูง ไม่ใช่การตรวจสำหรับทุกคน เกณฑ์อาจแตกต่างกันตามประเทศ อายุ และประวัติการสูบ จึงควรหารือกับแพทย์แทนการไปตรวจเองหรืออาศัยเอกซเรย์ปอดธรรมดามายืนยันว่าไม่มีโรค

สิ่งที่ทำได้ชัดเจนที่สุดคือไม่เริ่มสูบบุหรี่ เลิกสูบเมื่อทำได้ ทำบ้านและรถให้ปลอดควัน ลดการสัมผัสฝุ่นและสารก่อมะเร็งจากงาน ใช้อุปกรณ์ป้องกันอย่างถูกชนิด และไม่ละเลยอาการผิดปกติ มะเร็งปอดอาจไม่มีสาเหตุเดียวให้ชี้ชัดในผู้ป่วยแต่ละราย แต่เรายังลดความเสี่ยงส่วนที่ควบคุมได้โดยไม่ต้องรอให้เกิดอาการก่อน