ทำไมแค่พริกไทยป่นปลิวเข้าจมูกนิดเดียวถึงทำเอาเราจามไม่หยุด

เคยเป็นกันไหม เวลาที่กำลังจะโรยพริกไทยลงบนซุปอุ่นๆ หรือจะปรุงเมนูโปรดให้อร่อย แล้วเผลอทำพริกไทยป่นฟุ้งเข้าจมูกไปเพียงนิดเดียว ร่างกายกลับตอบสนองอย่างรวดเร็วด้วยการจามออกมาชุดใหญ่จนน้ำตาเล็ด บางครั้งหยุดไม่ได้จนต้องกุมจมูกตัวเองไว้ สิ่งที่เกิดขึ้นนี้ไม่ใช่เรื่องบังเอิญหรือความผิดปกติของร่างกาย แต่อย่างใด แต่มันคือผลลัพธ์ของกลไกการป้องกันตัวที่น่าทึ่งของมนุษย์เราเอง

ความลับทั้งหมดอยู่ที่สารประกอบที่ชื่อว่า พิเพอรีน ซึ่งเป็นสารเคมีหลักที่ทำให้พริกไทยมีรสเผ็ดร้อนที่เป็นเอกลักษณ์ เมื่อเราสูดลมหายใจเข้าไป ละอองพริกไทยที่มีขนาดเล็กจิ๋วจะลอยเข้าไปปะทะกับเยื่อบุโพรงจมูกของเราโดยตรง ซึ่งในพื้นที่นั้นจะมีปลายประสาทจำนวนมหาศาลคอยทำหน้าที่เป็นด่านหน้าคอยตรวจจับสิ่งแปลกปลอมและสารระคายเคืองต่างๆ อยู่ตลอดเวลา

ทันทีที่เจ้าสารพิเพอรีนสัมผัสกับเยื่อบุโพรงจมูกที่อ่อนนุ่ม สมองจะได้รับสัญญาณเตือนภัยฉุกเฉินทันทีว่ามีผู้บุกรุกเข้ามา สมองจะตีความว่าสิ่งนี้เป็นสารก่อการระคายเคืองที่อาจเป็นอันตรายต่อระบบทางเดินหายใจ จึงสั่งการให้ร่างกายกำจัดสิ่งแปลกปลอมนี้ออกไปโดยเร็วที่สุด ซึ่งการจามคือวิธีที่ทรงพลังที่สุดในการดีดทุกอย่างที่ติดอยู่ในจมูกให้ออกไปจากร่างกายในเสี้ยววินาที

จังหวะการจามของเราประกอบด้วยขั้นตอนที่ซับซ้อนและรวดเร็วมาก เริ่มจากการสูดลมหายใจเข้าลึกๆ เพื่อเตรียมแรงดัน จากนั้นปอดจะเบ่งตัวและกล้ามเนื้อบริเวณทรวงอกกับกระบังลมจะหดตัวอย่างรุนแรง พร้อมกับมีการปิดช่องทางเดินหายใจส่วนบนและหลับตาลงโดยอัตโนมัติ เพื่อป้องกันไม่ให้แรงดันพุ่งผิดทิศทาง แรงลมมหาศาลจะถูกพ่นออกมาทางจมูกและปากด้วยความเร็วสูง เพื่อหวังจะไล่ฝุ่นพริกไทยเจ้าปัญหาให้ออกไปให้ไกลที่สุด

ความน่าสนใจคือ ระบบนี้ถูกออกแบบมาเพื่อความปลอดภัยของร่างกายโดยเฉพาะ ร่างกายไม่ได้สนใจว่าสิ่งนั้นคือพริกไทยที่กินได้หรือฝุ่นสกปรก ตราบใดที่มันทำให้เกิดการระคายเคืองต่อเยื่อบุจมูก ร่างกายก็จะตอบสนองด้วยการจามไวเท่ากันหมด ดังนั้น ไม่ต้องสงสัยเลยว่าทำไมความเผ็ดเล็กๆ นี้ถึงทำให้น้ำหูน้ำตาไหลได้ เพราะมันเป็นการรีเซ็ตระบบทางเดินหายใจแบบฉับพลัน

ถ้าใครรู้สึกว่าการจามแบบนี้สร้างความลำบากในห้องครัว วิธีรับมือง่ายๆ คือการค่อยๆ โรยพริกไทย หรือเลือกใช้พริกไทยแบบเม็ดสดแล้วบดเองแทนแบบป่นละเอียด เพราะละอองที่น้อยลงจะช่วยลดความเสี่ยงในการฟุ้งกระจายของสารพิเพอรีนเข้าสู่จมูกได้ดีทีเดียว

แม้การจามจะดูเหมือนเรื่องวุ่นวายในจังหวะทำอาหาร แต่มันกลับเป็นเครื่องเตือนใจชั้นดีว่าร่างกายของเราฉลาดและใส่ใจเราแค่ไหน แค่สิ่งเล็กๆ อย่างพริกไทยปลิวเข้าจมูก เขายังยอมสละแรงมหาศาลเพื่อปกป้องลมหายใจของเราให้สะอาดและปลอดภัยอยู่เสมอ นับเป็นความมหัศจรรย์เล็กๆ ที่เกิดขึ้นกับเราทุกวันโดยที่เราแทบไม่ทันได้สังเกตเห็น