ใครสร้างปราสาทพนมรุ้ง? รู้จัก “นเรนทราทิตย์” ผู้สร้างเทวสถานบนภูเขาไฟ

ใครสร้างปราสาทพนมรุ้ง? รู้จัก “นเรนทราทิตย์” ผู้สร้างเทวสถานบนภูเขาไฟ

หลายคนรู้จัก ปราสาทพนมรุ้ง จากภาพพระอาทิตย์ขึ้นหรือตกลอดผ่านช่องประตูหินที่เรียงตัวตรงกันอย่างน่าอัศจรรย์ แต่เบื้องหลังปราสาทหินชื่อดังแห่งนี้ ยังมีชื่อบุคคลสำคัญปรากฏอยู่ในจารึก

บุคคลผู้นั้นคือ นเรนทราทิตย์ ผู้ปกครองเชื้อสายราชวงศ์มหิธรปุระ ซึ่งได้รับการกล่าวถึงว่าเป็นผู้สร้างและผู้อุปถัมภ์คนสำคัญของพนมรุ้งในช่วงที่ศาสนสถานแห่งนี้รุ่งเรืองที่สุด

อย่างไรก็ตาม หากถามว่าใครเป็นคนสร้างปราสาทพนมรุ้ง คำตอบไม่ได้มีเพียงชื่อเดียว เพราะสิ่งก่อสร้างบนเขาพนมรุ้งเกิดจากการสร้าง ต่อเติม และใช้งานต่อเนื่องกันหลายยุค

พนมรุ้งไม่ได้สร้างเสร็จในสมัยเดียว

ปราสาทพนมรุ้งไม่ใช่อาคารที่เริ่มสร้างและเสร็จสมบูรณ์ในรัชสมัยของคนคนเดียว

หลักฐานจากจารึกและรูปแบบศิลปกรรมแสดงให้เห็นว่า ศาสนสถานบนเขาพนมรุ้งมีพัฒนาการตั้งแต่ราว พุทธศตวรรษที่ 15–18 หรือประมาณคริสต์ศตวรรษที่ 10–13 โดยกรมศิลปากรแบ่งพัฒนาการทางสถาปัตยกรรมออกได้หลายระยะ

สิ่งก่อสร้างบางส่วนมีอายุเก่ากว่าปราสาทประธาน ขณะที่อาคารประกอบ ซุ้มประตู ทางเดิน และงานแกะสลักจำนวนมากเกิดขึ้นในช่วงเวลาที่แตกต่างกัน

ช่วงพุทธศตวรรษที่ 17 ถือเป็นระยะสำคัญ เพราะมีการสร้างปราสาทประธานและจัดวางองค์ประกอบของศาสนสถานให้แสดงแนวคิดเรื่อง เขาไกรลาส ที่ประทับของพระศิวะอย่างเด่นชัด

นเรนทราทิตย์จึงไม่จำเป็นต้องเป็นผู้เริ่มต้นศาสนสถานแห่งนี้ทั้งหมด แต่เป็นผู้มีบทบาทสำคัญในการสร้างและยกระดับพนมรุ้งในช่วงรุ่งเรือง จนมีรูปลักษณ์ยิ่งใหญ่ใกล้เคียงกับที่เห็นในปัจจุบัน

นเรนทราทิตย์คือใคร?

ข้อมูลเกี่ยวกับชีวิตของนเรนทราทิตย์ไม่ได้สมบูรณ์เหมือนประวัติของกษัตริย์ในยุคที่มีพงศาวดารจำนวนมาก สิ่งที่นักประวัติศาสตร์รู้ส่วนใหญ่มาจากจารึกที่พบภายในบริเวณปราสาทพนมรุ้ง ซึ่งมีทั้งภาษาสันสกฤตและภาษาเขมรโบราณ

ชื่อ “นเรนทราทิตย์” มาจากคำว่า “นเรนทร” ซึ่งหมายถึงพระราชาหรือผู้เป็นใหญ่ รวมกับคำว่า “อาทิตย์” จึงอาจแปลได้ว่า “พระราชาแห่งดวงอาทิตย์” หรือ “ผู้ยิ่งใหญ่ประดุจดวงอาทิตย์”

จารึกพนมรุ้งกล่าวถึงพระองค์ว่าเป็นโอรสของพระนางภูปตินทรลักษมี มีความสามารถด้านการรบ และเกี่ยวข้องกับกองทัพของพระเจ้าสุริยวรมันที่ 2 ก่อนจะมีอำนาจปกครองดินแดนบริเวณมหิธรปุระ

กรมศิลปากรระบุว่า นเรนทราทิตย์เป็นเจ้านายเชื้อสายราชวงศ์มหิธรปุระ และเป็นผู้สร้างปราสาทประธาน ประดิษฐานรูปเคารพ ตลอดจนสร้างงานศิลปกรรมที่เกี่ยวข้องกับความเชื่อในพระศิวะ

ในเอกสารต่าง ๆ อาจพบการเรียกพระองค์ว่าเจ้าชาย เจ้านาย ผู้ปกครอง หรือกษัตริย์ ความแตกต่างนี้เกิดจากการตีความฐานะทางการเมืองในจารึก ซึ่งหลักฐานที่หลงเหลืออยู่ยังไม่สามารถอธิบายโครงสร้างอำนาจในพื้นที่ได้ครบทุกด้าน

สิ่งที่กล่าวได้ค่อนข้างชัดคือ พระองค์ไม่ได้เป็นเพียงช่างหรือผู้ออกแบบปราสาท แต่เป็นผู้มีอำนาจ ทรัพยากร และกำลังคนมากพอที่จะสร้างศาสนสถานขนาดใหญ่บนยอดภูเขา

ทำไมต้องสร้างปราสาทบนยอดภูเขาไฟ?

เขาพนมรุ้งเป็นภูเขาไฟที่ดับสนิทแล้ว ตั้งตระหง่านเหนือพื้นที่ราบโดยรอบในจังหวัดบุรีรัมย์

คนโบราณไม่ได้เลือกยอดเขาแห่งนี้เพียงเพราะมองเห็นพื้นที่โดยรอบได้ไกล แต่ภูเขายังมีความหมายทางศาสนาที่สำคัญ

ในคติศาสนาฮินดู จักรวาลมีภูเขาศักดิ์สิทธิ์เป็นศูนย์กลาง โดยเฉพาะ เขาไกรลาส ซึ่งเชื่อกันว่าเป็นที่ประทับของพระศิวะ การสร้างเทวสถานบนยอดเขาจึงเปรียบเสมือนการเปลี่ยนภูเขาธรรมชาติให้เป็นภาพจำลองของภูเขาศักดิ์สิทธิ์

ผู้ที่เดินทางจากพื้นที่ราบด้านล่างต้องค่อย ๆ เดินสูงขึ้น ผ่านทางดำเนิน เสานางเรียง สะพานนาคราช บันได และซุ้มประตูหลายชั้น ก่อนเข้าสู่ปราสาทประธาน

เส้นทางดังกล่าวจึงไม่ได้มีหน้าที่เพียงพาผู้คนไปยังตัวอาคาร แต่อาจสื่อถึงการเดินทางจากโลกมนุษย์เข้าสู่พื้นที่ศักดิ์สิทธิ์ของเทพเจ้า

ตำแหน่งและแผนผังของพนมรุ้งจึงเป็นส่วนหนึ่งของความหมายทางศาสนา ไม่ใช่เพียงการเลือกทำเลที่ตั้งเพื่อความสวยงามเท่านั้น

นเรนทราทิตย์สร้างอะไรไว้ที่พนมรุ้ง?

จารึกพนมรุ้งหลายหลักกล่าวสรรเสริญนเรนทราทิตย์ ตลอดจนบันทึกการถวายทรัพย์สิน สิ่งของ ที่ดิน และเครื่องบวงสรวงแก่เทวสถาน

ในสมัยของพระองค์มีการสร้างปราสาทประธาน ประดิษฐานรูปเคารพ และสร้างงานแกะสลักตามหน้าบันกับทับหลัง เพื่อแสดงว่าพนมรุ้งเป็นเทวาลัยในศาสนาฮินดู ลัทธิไศวนิกาย ซึ่งยกพระศิวะเป็นเทพสูงสุด

องค์ประกอบสำคัญของศาสนสถานที่สร้างหรือได้รับการพัฒนาในช่วงรุ่งเรือง ประกอบด้วย

• ปราสาทประธาน

• ซุ้มประตูและเส้นทางเข้าสู่ศาสนสถาน

• อาคารประกอบสำหรับพิธีกรรม

• รูปเคารพและศิวลึงค์

• หน้าบัน ทับหลัง และภาพสลักเกี่ยวกับเทพเจ้า

• ระบบพื้นที่ซึ่งเชื่อมเส้นทางจากเชิงเขาเข้าสู่ศูนย์กลางของเทวสถาน

อย่างไรก็ตาม อาคารแต่ละส่วนอาจสร้างหรือปรับปรุงต่างช่วงเวลากัน จึงไม่ควรสรุปว่าสิ่งก่อสร้างทุกชิ้นเกิดขึ้นพร้อมกันภายใต้คำสั่งของบุคคลคนเดียว

ไม่ได้เป็นเพียงผู้สร้าง แต่ยังออกบวชเป็นนักพรต

ข้อมูลจากจารึกที่กรมศิลปากรนำมาอธิบายระบุว่า นเรนทราทิตย์มีความศรัทธาในไศวนิกายแบบปศุปตะ และทรงอุปถัมภ์พราหมณ์ ดาบส และโยคี

พระองค์ทรงสร้างสระน้ำและเส้นทางสำหรับนักบวช รวมถึงถวายทรัพย์ ที่ดิน ผู้รับใช้ และเครื่องบวงสรวงแก่เทวสถาน ก่อนจะออกบวชและดำรงตนเป็นนักพรตในช่วงปลายพระชนม์ชีพ

ภาพเช่นนี้สอดคล้องกับธรรมเนียมของผู้ปกครองบางคนในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้โบราณ ซึ่งใช้อำนาจและทรัพยากรสร้างศาสนสถาน ก่อนอุทิศตนให้แก่ศาสนาในช่วงปลายชีวิต

จารึกยังสะท้อนความพยายามเชื่อมโยงชื่อ อำนาจ และความทรงจำของนเรนทราทิตย์เข้ากับพระศิวะและสถานที่ศักดิ์สิทธิ์แห่งนี้

จึงอาจกล่าวได้ว่า พนมรุ้งไม่ได้เป็นเพียงสถานที่ประกอบพิธีกรรม แต่ยังเป็นอนุสรณ์ทางอำนาจและความศรัทธาของผู้ปกครองด้วย

ใครสานต่อพนมรุ้งหลังนเรนทราทิตย์?

พนมรุ้งไม่ได้หยุดเปลี่ยนแปลงเมื่อสิ้นสมัยนเรนทราทิตย์

บุคคลสำคัญรุ่นต่อมาคือ หิรัณยะ ซึ่งปรากฏชื่อในจารึกพนมรุ้ง โดยฐานข้อมูลจารึกในประเทศไทยระบุว่า หิรัณยะเป็นผู้สร้างหรือจัดทำจารึกบางหลัก เพื่อสรรเสริญนเรนทราทิตย์และบันทึกเรื่องราวเกี่ยวกับศาสนสถาน

ข้อมูลจากกรมศิลปากรระบุด้วยว่า หิรัณยะเป็นโอรสของนเรนทราทิตย์ และเป็นผู้ให้จารึกเรื่องราวเพื่อสรรเสริญเกียรติคุณของพระบิดา

หลังจากนั้น พนมรุ้งยังคงได้รับการใช้ บูชา และปรับเปลี่ยนตามความเชื่อของผู้คนในแต่ละยุค

เมื่อพระพุทธศาสนามหายานมีอิทธิพลมากขึ้นในช่วงสมัยพระเจ้าชัยวรมันที่ 7 ศาสนสถานหลายแห่งในภูมิภาคก็ได้รับการปรับเปลี่ยนหรือเพิ่มองค์ประกอบใหม่ตามบริบททางศาสนาและการเมือง

พนมรุ้งจึงไม่ควรถูกมองเป็นภาพนิ่งจากปีใดปีหนึ่ง แต่เป็นสถานที่ที่ผู้คนหลายรุ่นร่วมกันสร้าง ใช้งาน บูชา และเปลี่ยนความหมายตลอดเวลาหลายร้อยปี

ตกลงแล้วใครเป็นคนสร้างปราสาทพนมรุ้ง?

คำตอบที่ตรงที่สุดคือ ปราสาทพนมรุ้งเกิดจากการสร้างและต่อเติมของผู้คนหลายยุค ไม่ได้เป็นผลงานของบุคคลเพียงคนเดียว

แต่หากถามว่าใครเป็นผู้สร้างและผู้อุปถัมภ์คนสำคัญที่สุดในช่วงรุ่งเรือง ชื่อที่ปรากฏอย่างเด่นชัดในจารึกคือ นเรนทราทิตย์ เจ้านายเชื้อสายราชวงศ์มหิธรปุระ

พระองค์มีบทบาทในการสร้างปราสาทประธาน ประดิษฐานรูปเคารพ อุปถัมภ์นักบวช และพัฒนาพนมรุ้งให้เป็นเทวสถานขนาดใหญ่ที่จำลองคติเขาไกรลาส ที่ประทับของพระศิวะไว้บนโลกมนุษย์

ภูเขาไฟที่ดับสนิทไปแล้วจึงถูกทำให้มีชีวิตขึ้นอีกครั้งในฐานะพื้นที่ศักดิ์สิทธิ์

ทุกวันนี้ คนจำนวนมากเดินทางไปพนมรุ้งเพื่อรอดูปรากฏการณ์พระอาทิตย์ลอดประตู แต่เบื้องหลังแนวประตูเหล่านั้นยังมีเรื่องราวของนเรนทราทิตย์ ผู้ทำให้ยอดภูเขาไฟแห่งนี้กลายเป็นเทวสถานสำคัญที่ไม่เคยถูกลืม