เพื่อนๆรู้ไหม หมึกไม่ได้มีแค่หัวใจดวงเดียว แต่มีถึง 3 ดวง! แถมเลือดก็เป็นสีน้ำเงินอีกด้วย

ภายใต้ผืนน้ำของมหาสมุทรมีสิ่งมีชีวิตกลุ่มหนึ่งที่ดูราวกับธรรมชาติทดลองออกแบบร่างกายด้วยกฎเกณฑ์อีกชุดหนึ่ง พวกมันคือ “เซฟาโลพอด” หรือสัตว์จำพวกหมึก ซึ่งครอบคลุมทั้งหมึกสาย หมึกกล้วย หมึกกระดอง และญาติโบราณที่ยังมีเปลือกอย่างนอติลุส สิ่งมีชีวิตเหล่านี้มีทั้งดวงตาที่ซับซ้อน แขนที่เคลื่อนไหวได้อย่างอิสระ ความสามารถในการเปลี่ยนสี และระบบไหลเวียนเลือดที่ไม่เหมือนสัตว์ส่วนใหญ่บนโลก

ในหมึกสาย หมึกกล้วย และหมึกกระดอง หัวใจไม่ได้มีเพียงดวงเดียว แต่มีถึงสามดวงทำงานประสานกันอยู่ภายในร่างกาย หัวใจสองดวงแรกเรียกว่า “หัวใจเหงือก” อยู่บริเวณฐานของเหงือกแต่ละข้าง มีหน้าที่สูบเลือดที่มีออกซิเจนต่ำให้ไหลผ่านเหงือก เพื่อรับออกซิเจนจากน้ำทะเล ส่วนหัวใจดวงที่สามเรียกว่า “หัวใจระบบร่างกาย” ทำหน้าที่รับเลือดที่ผ่านการเติมออกซิเจนแล้ว ก่อนสูบส่งไปหล่อเลี้ยงสมอง กล้ามเนื้อ แขน และอวัยวะต่าง ๆ ทั่วร่างกาย

การมีหัวใจหลายดวงไม่ใช่ความฟุ่มเฟือย แต่เป็นสิ่งจำเป็นสำหรับสัตว์ที่ใช้พลังงานสูงอย่างมาก หมึกจำนวนมากสามารถหดกล้ามเนื้อบริเวณลำตัวเพื่อพ่นน้ำออกทางท่อไซฟอน เกิดเป็นแรงขับเคลื่อนแบบเจ็ตที่ช่วยให้พวกมันพุ่งหนีศัตรูหรือเข้าจู่โจมเหยื่อได้อย่างรวดเร็ว อย่างไรก็ตาม วิธีเคลื่อนที่เช่นนี้ต้องใช้พลังงานสูงและสร้างแรงดันภายในลำตัวอย่างมาก

สำหรับหมึกสาย การพ่นน้ำอย่างรุนแรงอาจทำให้การเต้นของหัวใจระบบร่างกายหยุดชะงักชั่วคราว เลือดจึงไหลไปเลี้ยงเนื้อเยื่อได้น้อยลงและทำให้เหนื่อยเร็ว นี่เป็นเหตุผลหนึ่งที่หมึกสายซึ่งอาศัยอยู่ตามพื้นทะเลมักเลือกคลานไปตามก้อนหินและแนวปะการังมากกว่าว่ายน้ำ เว้นแต่จะต้องเร่งความเร็วเพื่อหลบหนีหรือจับเหยื่อ งานศึกษาทางสรีรวิทยาพบว่าการเคลื่อนที่แบบเจ็ตสัมพันธ์กับการหยุดเต้นของหัวใจในหมึกสายจริง แต่ไม่ควรเหมารวมว่าหัวใจของเซฟาโลพอดทุกชนิดจะหยุดทุกครั้งที่ว่ายน้ำ

ความพิเศษของระบบไหลเวียนยังไม่หมดเพียงเท่านั้น เพราะเลือดของเซฟาโลพอดไม่ได้มีสีแดงสดเหมือนเลือดมนุษย์ แต่จะเปลี่ยนเป็นสีฟ้าหรือน้ำเงินเมื่อจับกับออกซิเจน สาเหตุมาจากโปรตีนลำเลียงออกซิเจนที่เรียกว่า “ฮีโมไซยานิน” ซึ่งใช้ทองแดงเป็นองค์ประกอบสำคัญ ต่างจากฮีโมโกลบินในเลือดมนุษย์ที่ใช้ธาตุเหล็ก

เมื่ออะตอมของทองแดงในฮีโมไซยานินจับกับออกซิเจน เลือดจึงปรากฏเป็นสีฟ้า คุณสมบัติของโปรตีนชนิดนี้สามารถช่วยให้สัตว์หลายชนิดลำเลียงออกซิเจนในสภาพน้ำเย็นหรือบริเวณที่มีออกซิเจนต่ำได้ แต่ประสิทธิภาพไม่ได้เหนือกว่าฮีโมโกลบินในทุกสถานการณ์ เพราะความสามารถในการจับและปล่อยออกซิเจนของฮีโมไซยานินยังเปลี่ยนแปลงตามอุณหภูมิ ความเป็นกรด และชนิดของสัตว์อีกด้วย เซฟาโลพอดในเขตหนาวจึงต้องปรับคุณสมบัติของเลือดให้เหมาะกับถิ่นอาศัยของตนโดยเฉพาะ

แม้จะอยู่ในกลุ่มเซฟาโลพอดเช่นเดียวกัน แต่นอติลุสมีโครงสร้างดั้งเดิมแตกต่างจากหมึกสมัยใหม่หลายประการ ทั้งการมีเปลือกภายนอก เหงือกสองคู่ และระบบไหลเวียนที่มีรายละเอียดเฉพาะตัว ดังนั้นคำกล่าวที่ว่า “เซฟาโลพอดทุกชนิดมีหัวใจสามดวง” จึงเป็นการสรุปกว้างเกินไป ระบบหัวใจสามดวงที่เราคุ้นเคยพบเด่นชัดในกลุ่มหมึกสาย หมึกกล้วย และหมึกกระดอง หรือกลุ่มที่เรียกว่าโคลีออยด์มากกว่า

ระบบหัวใจหลายดวง เลือดสีน้ำเงิน และกลไกการเคลื่อนที่ที่ใช้แรงดันสูง แสดงให้เห็นว่าวิวัฒนาการไม่ได้มีคำตอบเพียงรูปแบบเดียว ธรรมชาติสามารถสร้างระบบร่างกายที่แตกต่างจากมนุษย์อย่างสิ้นเชิง แต่ยังคงทำงานได้อย่างมีประสิทธิภาพในโลกใต้น้ำ เหล่าเซฟาโลพอดจึงไม่ได้เป็นเพียงสัตว์ทะเลรูปร่างแปลกตา หากยังเป็นหลักฐานมีชีวิตว่า ทุกสภาพแวดล้อมสามารถผลักดันให้ชีวิตพัฒนาเครื่องมือเฉพาะตัวขึ้นมาเพื่อเอาชนะข้อจำกัดและดำรงอยู่ต่อไปได้อย่างน่าอัศจรรย์