ตรวจภายในตรวจอะไร และไม่ได้หมายถึงตรวจมะเร็งอย่างเดียว

คำว่า “ตรวจภายใน” ฟังแล้วทำให้หลายคนเกร็งตั้งแต่ยังไม่ได้เข้าห้องตรวจ บางคนเข้าใจว่าเป็นการตรวจมะเร็งปากมดลูกอย่างเดียว บางคนคิดว่าต้องตรวจทุกครั้งที่ไปพบสูตินรีแพทย์ ความจริงแล้วตรวจภายในหรือ pelvic exam เป็นชื่อรวมของการตรวจอวัยวะบริเวณอุ้งเชิงกราน แพทย์จะเลือกตรวจเฉพาะส่วนที่จำเป็นตามอาการ อายุ ประวัติสุขภาพ และเหตุผลที่มาพบแพทย์ ไม่ใช่ทุกคนต้องผ่านทุกขั้นตอนเหมือนกัน

ก่อนตรวจมักเริ่มจากการพูดคุย แพทย์อาจถามเรื่องประจำเดือน เลือดออกผิดปกติ ตกขาว กลิ่น อาการคัน ปวดท้องน้อย ปวดขณะมีเพศสัมพันธ์ การตั้งครรภ์ การคุมกำเนิด ยาที่ใช้ และประวัติการตรวจครั้งก่อน คำถามบางอย่างค่อนข้างส่วนตัว แต่มีไว้ช่วยเลือกการตรวจและแยกสาเหตุ ผู้รับการตรวจบอกได้ตรง ๆ ว่าเคยตรวจครั้งแรก กังวลเรื่องความเจ็บ หรือมีประสบการณ์ที่ทำให้ไม่สบายใจกับการสัมผัสร่างกาย

ขั้นแรกอาจเป็นการดูภายนอก แพทย์ตรวจผิวหนังและอวัยวะเพศภายนอกว่ามีรอยแดง แผล ก้อน หูด การระคายเคือง บวม หรือตกขาวผิดปกติหรือไม่ การตรวจส่วนนี้ยังไม่ต้องใส่เครื่องมือเข้าไป และไม่ใช่การตัดสินเรื่องความสะอาดหรือพฤติกรรมของคนไข้

ขั้นต่อมาที่คนมักนึกถึงคือการใช้เครื่องมือถ่างช่องคลอดหรือ speculum เครื่องมือนี้ช่วยแยกผนังช่องคลอดออกเล็กน้อยเพื่อให้เห็นผนังช่องคลอดและปากมดลูก แพทย์จึงตรวจหาการอักเสบ แผล เลือดออก ตกขาว หรือความผิดปกติที่มองเห็นได้ หากรู้สึกเจ็บควรบอกทันที แพทย์อาจหยุด ปรับมุม เปลี่ยนขนาดเครื่องมือ หรือเพิ่มสารหล่อลื่นตามความเหมาะสม ความรู้สึกตึงหรือไม่สบายเกิดขึ้นได้ แต่ไม่ควรต้องฝืนทนความเจ็บรุนแรง

ระหว่างที่ใส่ speculum แพทย์อาจเก็บตัวอย่างจากปากมดลูกเพื่อทำ Pap test ตรวจความเปลี่ยนแปลงของเซลล์ หรือเก็บตัวอย่างสำหรับตรวจเชื้อ HPV รวมถึงอาจป้ายเก็บสารคัดหลั่งเมื่อต้องตรวจการติดเชื้อ ขั้นตอนเหล่านี้ไม่ได้รวมอยู่ในการตรวจภายในทุกครั้ง จึงควรถามให้ชัดว่าวันนี้ตรวจร่างกายอย่างเดียว ตรวจ Pap ตรวจ HPV หรือตรวจเชื้ออะไรเพิ่มเติม

จุดที่มักสับสนคือการตรวจภายในไม่เท่ากับการตรวจคัดกรองมะเร็งปากมดลูก การตรวจภายในเป็นการดูและคลำอวัยวะ ส่วน Pap test กับ HPV test เป็นการเก็บตัวอย่างจากปากมดลูกส่งตรวจ แม้ทำในนัดเดียวกันได้ แต่มีวัตถุประสงค์ต่างกัน และผลตรวจไม่ได้ออกพร้อมกันทั้งหมด สิ่งผิดปกติบางอย่างเห็นได้ในห้องตรวจ ขณะที่ผลเซลล์หรือผลเชื้อต้องรอห้องปฏิบัติการ

อีกส่วนหนึ่งคือการตรวจด้วยมือสองข้างหรือ bimanual exam แพทย์ใส่นิ้วที่สวมถุงมือและมีสารหล่อลื่นเข้าในช่องคลอดหนึ่งหรือสองนิ้ว พร้อมใช้มืออีกข้างกดหน้าท้องเบา ๆ เพื่อประเมินขนาด ตำแหน่ง และการเคลื่อนไหวของมดลูก รวมถึงคลำบริเวณรังไข่ ดูว่ามีก้อน จุดกดเจ็บ หรืออวัยวะโตผิดปกติหรือไม่ การตรวจนี้ช่วยหาสาเหตุของอาการปวดท้องน้อย เลือดออกผิดปกติ หรือสงสัยก้อนบางชนิด แต่ไม่สามารถยืนยันโรคทุกอย่างได้ หากพบสิ่งน่าสงสัยอาจต้องตรวจอัลตราซาวนด์ เลือด หรือวิธีอื่นต่อ

บางกรณีแพทย์อาจตรวจทางทวารหนักหรือคลำร่วมระหว่างช่องคลอดกับทวารหนัก เพื่อประเมินบริเวณด้านหลังมดลูกและเนื้อเยื่อที่คลำจากทางเดียวได้ไม่ชัด ขั้นตอนนี้ไม่ได้ทำเป็นประจำกับทุกคน และควรมีการอธิบายเหตุผลก่อนเสมอ การตรวจภายในเองก็ไม่ได้ใช้เป็นเครื่องมือยืนยันมะเร็งรังไข่เพียงลำพัง เพราะก้อนขนาดเล็กหรือความผิดปกติบางชนิดอาจคลำไม่พบ

การเตรียมตัวไม่ยุ่งยากนัก อาบน้ำตามปกติ ไม่ต้องสวนล้างช่องคลอดหรือใช้น้ำยาทำความสะอาดภายใน เพราะอาจระคายเคืองและรบกวนตัวอย่างตรวจ หากนัดเก็บเซลล์หรือสารคัดหลั่ง คลินิกอาจแนะนำให้งดเพศสัมพันธ์ งดยาสอด ครีม หรือผลิตภัณฑ์ที่ใส่ในช่องคลอดช่วงหนึ่งก่อนตรวจ ควรถามสถานพยาบาลโดยตรงเพราะชนิดการตรวจไม่เหมือนกัน หากมีประจำเดือนในวันนัดไม่ต้องยกเลิกเอง โทรถามก่อนว่าควรมาได้หรือเลื่อนนัด

ผู้รับการตรวจมีสิทธิรู้ว่าจะทำอะไร เหตุผลคืออะไร และขอให้หยุดได้ทุกเมื่อ สามารถขอให้แพทย์บอกก่อนสัมผัส ขอผู้ช่วยทางการแพทย์อยู่ในห้อง หรือสอบถามว่าสามารถมีคนที่ไว้ใจอยู่ด้วยได้หรือไม่ตามกฎของสถานพยาบาล การพยายามผ่อนคลายหัวไหล่ หน้าท้อง และขา พร้อมหายใจช้า ๆ อาจช่วยลดการเกร็ง แต่ถ้าเจ็บไม่ใช่หน้าที่ของคนไข้ที่จะต้องทนเงียบ ๆ

หลังตรวจอาจมีเลือดติดเล็กน้อยหรือปวดหน่วงช่วงสั้น โดยเฉพาะเมื่อมีการเก็บตัวอย่าง หากเลือดออกมาก ปวดรุนแรง มีไข้ หน้ามืด หรือตกขาวมีกลิ่นผิดปกติ ควรติดต่อสถานพยาบาล ส่วนคนที่มีเลือดออกระหว่างรอบเดือน เลือดออกหลังมีเพศสัมพันธ์ ปวดท้องน้อยเรื้อรัง ตกขาวผิดปกติ หรือคลำพบก้อน ไม่ควรรอให้ถึงกำหนดตรวจสุขภาพประจำปี ควรพบแพทย์เพื่อประเมินอาการนั้นโดยตรง

ตรวจภายในจึงไม่ใช่การตรวจรายการเดียว แต่เป็นชุดขั้นตอนที่เลือกใช้ตามความจำเป็น การรู้ล่วงหน้าว่าแพทย์อาจดูภายนอก ใช้ speculum เก็บเซลล์หรือสารคัดหลั่ง และคลำมดลูกกับรังไข่อย่างไร ช่วยให้เข้าไปตรวจโดยไม่ต้องเดาจากภาพน่ากลัวในหัว และทำให้ถามได้ตรงจุดว่าวันนี้กำลังตรวจหาอะไรอยู่

อ้างอิงข้อมูล
https://my.clevelandclinic.org/health/diagnostics/17343-pelvic-exam
https://www.cancer.gov/types/cervical/screening
https://www.nhs.uk/tests-and-treatments/colposcopy/what-happens/