ยาคุมฉุกเฉินทำงานยังไงและทำไมต้องใช้ให้เร็ว

ชื่อ “ยาคุมฉุกเฉิน” ทำให้บางคนเข้าใจว่ากินเข้าไปแล้วตัวยาจะตามไปกำจัดอสุจิ ล้างมดลูก หรือทำให้ตัวอ่อนหลุดออกมา ความจริงกลไกหลักของยาชนิดเม็ดอยู่ก่อนหน้านั้น คือพยายามหยุดหรือเลื่อนการตกไข่ เพื่อไม่ให้ไข่ออกมาเจอกับอสุจิในช่วงที่ยังมีโอกาสปฏิสนธิ

การตั้งครรภ์ไม่ได้เกิดทันทีที่มีเพศสัมพันธ์ อสุจิสามารถมีชีวิตรออยู่ในระบบสืบพันธุ์ได้หลายวัน หากรังไข่ปล่อยไข่ออกมาในช่วงนั้นก็อาจเกิดการปฏิสนธิ ยาคุมฉุกเฉินจึงทำงานเหมือนเลื่อนนัดของไข่ออกไป หากเลื่อนได้นานพอจนอสุจิที่รออยู่หมดความสามารถ โอกาสตั้งครรภ์ก็ลดลง

ยาคุมฉุกเฉินแบบเม็ดทำงานตรงไหน

ยาที่พบได้บ่อยคือเลโวนอร์เจสเตรล ซึ่งเป็นฮอร์โมนกลุ่มโปรเจสติน ขนาดที่องค์การอนามัยโลกแนะนำคือ 1.5 มิลลิกรัมครั้งเดียว หรือแบบ 0.75 มิลลิกรัมสองครั้งตามวิธีใช้ของผลิตภัณฑ์ ตัวยาจะรบกวนสัญญาณฮอร์โมนที่กำลังเตรียมให้รังไข่ปล่อยไข่ จึงป้องกันหรือชะลอการตกไข่ได้ หากกินก่อนกระบวนการตกไข่เดินหน้าไปไกล

อีกชนิดคือยูริพริสทอลอะซีเตต ขนาด 30 มิลลิกรัม ยานี้ออกฤทธิ์ที่ตัวรับฮอร์โมนโปรเจสเตอโรนและสามารถชะลอการตกไข่ในช่วงที่ใกล้ตกไข่มากกว่าเลโวนอร์เจสเตรลได้ จึงมีประสิทธิภาพดีกว่าในช่วง 72 ถึง 120 ชั่วโมงหลังมีเพศสัมพันธ์ แต่การเลือกชนิดยาต้องดูยาที่ใช้อยู่ โรคประจำตัว น้ำหนักตัว และวิธีคุมกำเนิดที่จะเริ่มต่อด้วย

จุดที่ต้องจำคือ หากไข่ตกไปแล้ว ยาแบบเม็ดอาจทำงานไม่ได้ตามที่หวัง เราไม่สามารถรู้เวลาตกไข่ได้แม่นจากการนับวันเพียงอย่างเดียว เพราะรอบเดือนเลื่อนได้จากความเครียด การนอน การเจ็บป่วย และปัจจัยอื่น จึงไม่ควรรอให้แน่ใจก่อน ยิ่งใช้เร็วหลังมีเพศสัมพันธ์ที่ไม่ได้ป้องกันหรือถุงยางมีปัญหา โอกาสป้องกันยิ่งดีกว่า

ยาคุมฉุกเฉินไม่ใช่ยาทำแท้ง

องค์การอนามัยโลกระบุชัดว่ายาคุมฉุกเฉินแบบเม็ดป้องกันการตั้งครรภ์ด้วยการป้องกันหรือเลื่อนการตกไข่ ไม่ได้ยุติการตั้งครรภ์ที่เกิดขึ้นแล้ว หากมีการฝังตัวและตั้งครรภ์อยู่ก่อน ยาจะไม่ทำให้การตั้งครรภ์นั้นหลุด และไม่ใช่ยาชนิดเดียวกับยาที่ใช้ยุติการตั้งครรภ์ การกินเพิ่มหลายเม็ดจึงไม่ได้เปลี่ยนให้มันกลายเป็นยาทำแท้ง แต่เพิ่มโอกาสเกิดผลข้างเคียงและทำให้รอบเดือนรวนได้

มียาคุมฉุกเฉินอีกแบบที่ไม่ใช่ยาเม็ด

ห่วงอนามัยชนิดทองแดงสามารถใช้คุมกำเนิดฉุกเฉินได้เมื่อใส่โดยบุคลากรทางการแพทย์ภายในห้าวันหลังมีเพศสัมพันธ์ ทองแดงทำให้เกิดการเปลี่ยนแปลงทางเคมีที่รบกวนอสุจิและไข่ก่อนจะพบกัน จึงป้องกันการปฏิสนธิ องค์การอนามัยโลกระบุว่าวิธีนี้มีประสิทธิภาพมากกว่า 99 เปอร์เซ็นต์และเป็นวิธีคุมกำเนิดฉุกเฉินที่มีประสิทธิภาพสูงที่สุด เมื่อใส่แล้วสามารถใช้คุมกำเนิดต่อเนื่องระยะยาวได้ แต่ต้องประเมินความเหมาะสมและความเสี่ยงติดเชื้อก่อนใส่

กรอบเวลาไม่ได้แปลว่าควรรอจนถึงชั่วโมงสุดท้าย

เลโวนอร์เจสเตรลควรใช้ให้เร็วที่สุด โดยมักแนะนำภายใน 72 ชั่วโมง แม้แนวทางขององค์การอนามัยโลกจะกล่าวถึงการใช้ยาคุมฉุกเฉินภายใน 120 ชั่วโมง แต่ประสิทธิภาพของเลโวนอร์เจสเตรลลดลงเมื่อเวลาผ่านไป ส่วนยูริพริสทอลใช้ได้ถึง 120 ชั่วโมงและได้เปรียบกว่าในช่วงวันที่สี่ถึงวันที่ห้า การไปพบเภสัชกรหรือสถานพยาบาลทันทีจึงช่วยให้มีทางเลือกมากกว่า

คำว่าใช้ได้ภายในห้าวันไม่ได้หมายความว่าป้องกันเพศสัมพันธ์ครั้งใหม่ที่เกิดหลังจากกินยา ยาเม็ดฉุกเฉินไม่ได้สร้างเกราะคุ้มกันตลอดรอบเดือน หากมีเพศสัมพันธ์อีกโดยไม่ป้องกันก็เกิดความเสี่ยงใหม่ และยาไม่สามารถป้องกันเอชไอวี ซิฟิลิส หนองใน หรือโรคติดต่อทางเพศสัมพันธ์ชนิดอื่น ถุงยางจึงยังจำเป็น

หลังใช้ยาอาจเกิดอะไรขึ้น

อาการที่พบได้มีคลื่นไส้ ปวดศีรษะ อ่อนเพลีย ปวดท้องเล็กน้อย เจ็บคัดเต้านม มีเลือดออกกะปริดกะปรอย และประจำเดือนมาเร็วหรือช้ากว่าปกติ ส่วนใหญ่อาการไม่รุนแรงและหายเอง หากอาเจียนภายในสองชั่วโมงหลังรับประทาน องค์การอนามัยโลกแนะนำให้รับยาอีกครั้ง เพราะร่างกายอาจดูดซึมตัวยาไม่ครบ ควรติดต่อเภสัชกรหรือแพทย์เพื่อจัดการให้ถูกชนิดและขนาด

ถ้าประจำเดือนไม่มาตามคาด มาน้อยหรือผิดปกติมาก ควรตรวจการตั้งครรภ์ โดยการตรวจประมาณสามสัปดาห์หลังเหตุการณ์เสี่ยงช่วยลดปัญหาตรวจเร็วเกินไป หากปวดท้องน้อยรุนแรงโดยเฉพาะข้างเดียว หน้ามืด เป็นลม เลือดออกมาก หรือผลตรวจขึ้นสองขีด ควรไปพบแพทย์เพื่อประเมินการตั้งครรภ์และ排除ภาวะท้องนอกมดลูก ไม่ควรซื้อยากินต่อเอง

ยาบางชนิดและน้ำหนักตัวมีผลต่อการเลือกวิธี

ยากันชักบางชนิด ยารักษาวัณโรค ยาต้านไวรัสบางชนิด และสมุนไพรเซนต์จอห์นเวิร์ตสามารถเร่งการกำจัดฮอร์โมน ทำให้ยาเม็ดฉุกเฉินได้ผลลดลง ส่วนผู้ที่มีดัชนีมวลกายสูงอาจได้ผลจากยาเม็ดลดลงเช่นกัน ไม่ได้แปลว่าห้ามใช้ แต่ควรแจ้งเภสัชกรหรือแพทย์ถึงยา อาหารเสริม น้ำหนัก และโรคประจำตัว เพื่อพิจารณาชนิดยา ขนาดยา หรือห่วงอนามัยทองแดงแทน

หลังเลโวนอร์เจสเตรลสามารถเริ่มหรือกลับไปใช้ยาคุมฮอร์โมนแบบประจำได้ทันที แต่ต้องใช้ถุงยางเสริมตามระยะที่วิธีนั้นเริ่มออกฤทธิ์ หากใช้ยูริพริสทอล ต้องรอถึงวันที่หกก่อนเริ่มวิธีที่มีโปรเจสติน เพราะฮอร์โมนอาจต้านฤทธิ์กัน ช่วงรอและช่วงเริ่มวิธีใหม่ควรใช้ถุงยางทุกครั้ง การขอคำแนะนำตามผลิตภัณฑ์ที่ได้รับจึงสำคัญกว่าจำวิธีของยาอีกยี่ห้อมาใช้แทนกัน

ยาคุมฉุกเฉินใช้ซ้ำได้เมื่อมีเหตุจำเป็น และข้อมูลขององค์การอนามัยโลกไม่พบความเสี่ยงสุขภาพระยะยาวจากการใช้ซ้ำ แต่ประจำเดือนอาจผิดปกติมากขึ้น ที่เรียกว่า “ฉุกเฉิน” เพราะประสิทธิภาพและความสะดวกสู้การคุมกำเนิดประจำไม่ได้ ไม่ใช่เพราะกินครั้งหนึ่งแล้วทำให้มีบุตรยาก การเลือกถุงยาง ยาคุมรายเดือน ยาฉีด ยาฝัง หรือห่วงอนามัยให้เข้ากับชีวิตจริง จะลดเหตุที่ต้องมานั่งลุ้นหลังเหตุการณ์ได้มากกว่า

อ้างอิงข้อมูล
https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/emergency-contraception
https://www.acog.org/womens-health/faqs/emergency-contraception