มีอะไรอยู่ในปัสสาวะของเรา

ปัสสาวะดูเหมือนเป็นแค่น้ำสีเหลืองที่ร่างกายไม่ต้องการแล้ว แต่ของเหลวนี้มีทั้งน้ำ ของเสียจากการเผาผลาญ เกลือแร่ กรด สีธรรมชาติ และร่องรอยสารต่าง ๆ ที่ผ่านเข้ามาในร่างกาย ปริมาณของแต่ละอย่างเปลี่ยนได้ตลอดวันตามการดื่มน้ำ อาหาร ยา การออกกำลังกาย อากาศ และสุขภาพของไต จึงไม่น่าแปลกที่การตรวจปัสสาวะถ้วยเล็ก ๆ จะบอกเบาะแสได้หลายเรื่อง

ส่วนใหญ่คือน้ำ แต่ไม่ใช่น้ำเปล่า

ปัสสาวะปกติมีน้ำประมาณร้อยละ 91 ถึง 96 ที่เหลือเป็นสารละลายหลายชนิด ตัวเลขนี้ไม่ตายตัว ถ้าดื่มน้ำมาก ปัสสาวะจะเจือจางและสีอ่อนลง ถ้าเสียเหงื่อมาก ดื่มน้ำน้อย หรือเพิ่งตื่นนอน ปัสสาวะมักเข้มข้นขึ้น เพราะไตเก็บน้ำกลับเข้าสู่เลือดมากกว่าเดิม

ไตไม่ได้เทน้ำจากเลือดทิ้งออกมาตรง ๆ หน่วยกรองเล็ก ๆ ในไตจะกรองน้ำและโมเลกุลขนาดเล็กออกจากเลือดก่อน จากนั้นท่อไตดูดน้ำ กลูโคส กรดอะมิโน และแร่ธาตุที่ร่างกายยังต้องการกลับไปเกือบทั้งหมด พร้อมเติมของเสียและกรดบางส่วนลงในของเหลว สิ่งที่เหลือปลายทางจึงกลายเป็นปัสสาวะ

ยูเรียคือของเสียหลักจากการใช้โปรตีน

เวลาเรากินโปรตีนแล้วร่างกายนำกรดอะมิโนไปใช้งาน จะเกิดไนโตรเจนส่วนเกิน สารแอมโมเนียที่เกิดขึ้นเป็นพิษสูง ตับจึงเปลี่ยนให้เป็นยูเรียซึ่งปลอดภัยต่อการขนส่งมากกว่า ยูเรียเดินทางมากับเลือดไปยังไตแล้วถูกขับออกทางปัสสาวะ ปริมาณอาจเปลี่ยนตามอาหารโปรตีน การสลายเนื้อเยื่อ ภาวะขาดน้ำ และการทำงานของไต

นอกจากยูเรีย ยังมีครีอะตินีนซึ่งเกิดจากการใช้พลังงานในกล้ามเนื้อ และกรดยูริกซึ่งมาจากการสลายสารพิวรีนในเซลล์กับอาหาร สารเหล่านี้มีอยู่ตามปกติในปัสสาวะ แพทย์ใช้ปริมาณในเลือดหรือปัสสาวะร่วมกับข้อมูลอื่นเพื่อประเมินการทำงานของไต แต่การเห็นชื่อว่าเป็นของเสียไม่ได้หมายความว่าปัสสาวะเป็นสารพิษเข้มข้นในทันที ทุกอย่างขึ้นกับปริมาณและความเข้มข้น

เกลือแร่และกรดส่วนเกินก็ออกมาทางนี้

ปัสสาวะมีโซเดียม โพแทสเซียม คลอไรด์ ฟอสเฟต ซัลเฟต แคลเซียม แมกนีเซียม แอมโมเนียม และไบคาร์บอเนตในระดับที่เปลี่ยนได้ ไตปรับการขับสารเหล่านี้เพื่อรักษาสมดุลน้ำ เกลือแร่ และความเป็นกรดด่างของเลือด ถ้าร่างกายมีโซเดียมมาก ไตอาจขับเพิ่ม แต่กระบวนการไม่ได้เกิดทันทีหรือชดเชยอาหารเค็มจัดได้ทุกครั้ง

แร่ธาตุบางชนิดอาจรวมตัวเป็นผลึกเล็ก ๆ ได้โดยไม่ทำให้มีอาการ แต่หากผลึกโต รวมตัวกัน หรือมีปัจจัยเสริม เช่น ปัสสาวะเข้มข้นมาก ความเป็นกรดด่างเหมาะกับการตกผลึก หรือมีสารบางชนิดสูง ก็อาจกลายเป็นนิ่วในระบบทางเดินปัสสาวะ

สีเหลืองมาจากเม็ดสี ไม่ได้มาจากยูเรีย

สีเหลืองตามปกติมาจากกลุ่มเม็ดสีที่เกี่ยวกับการสลายฮีโมโกลบิน โดยมักเรียกรวมว่าโครมของปัสสาวะหรือยูโรโครม น้ำมากทำให้สีจาง น้ำ少ทำให้สีเข้ม อาหารและยาหลายชนิดก็เปลี่ยนสีได้ เช่น บีตรูตอาจทำให้ชมพู ยาบางตัวทำให้ส้มหรือแดง และวิตามินบีบางชนิดทำให้เหลืองสด

ปัสสาวะใหม่มีกลิ่นเฉพาะตัวแต่ไม่ควรฉุนรุนแรง เมื่อวางทิ้งไว้นาน แบคทีเรียอาจเปลี่ยนยูเรียเป็นแอมโมเนียจนมีกลิ่นแรงขึ้น อาหารอย่างหน่อไม้ฝรั่ง กระเทียม กาแฟ รวมถึงยาบางชนิดก็เปลี่ยนกลิ่นได้ กลิ่นอย่างเดียวจึงใช้วินิจฉัยโรคไม่ได้

ยังมีสารปริมาณน้อยอีกจำนวนมาก

ปัสสาวะอาจมีวิตามินที่ละลายน้ำส่วนเกิน สารเมแทบอไลต์จากฮอร์โมน ยา คาเฟอีน แอลกอฮอล์ และสารเคมีที่ร่างกายเปลี่ยนรูปแล้ว จึงใช้ตรวจสารเสพติด การตั้งครรภ์ และโรคบางชนิดได้ การตรวจไม่ได้มองหาสารต้นแบบเสมอไป บางครั้งหาสารที่เกิดหลังตับและร่างกายย่อยเปลี่ยนไปแล้ว

เมื่อตรวจด้วยกล้องจุลทรรศน์ อาจพบเซลล์เยื่อบุเล็กน้อย เมือก ผลึก และเซลล์บางชนิดในระดับต่ำได้ ตัวอย่างที่เก็บไม่สะอาดอาจปนเซลล์ แบคทีเรีย หรือสารคัดหลั่งจากผิวหนังและอวัยวะเพศ การเก็บปัสสาวะช่วงกลางสายลงภาชนะสะอาดจึงช่วยลดการปนเปื้อน และตัวอย่างควรถูกตรวจตามเวลาที่ห้องปฏิบัติการกำหนด

อะไรที่ปกติควรมีน้อยมากหรือไม่ควรตรวจพบเด่นชัด

โปรตีนและเม็ดเลือดมีขนาดใหญ่ จึงมักถูกเก็บไว้ในหลอดเลือด ไม่ควรผ่านตัวกรองไตออกมาในปริมาณมาก กลูโคสที่ถูกกรองออกมาก็มักถูกดูดกลับเกือบหมด ปัสสาวะของคนสุขภาพดีจึงไม่ควรมีโปรตีน กลูโคส เลือด คีโตน บิลิรูบิน เม็ดเลือดขาว หรือแบคทีเรียในระดับเด่นชัด

การพบสารเหล่านี้ไม่ได้แปลว่าเป็นโรคร้ายทันที โปรตีนอาจเพิ่มชั่วคราวหลังออกกำลังกายหนัก มีไข้ หรือขาดน้ำ เลือดอาจปนจากประจำเดือน กลูโคสสัมพันธ์กับน้ำตาลในเลือดสูงแต่ต้องตรวจยืนยัน เม็ดเลือดขาว ไนไตรต์ และแบคทีเรียอาจชี้ไปทางการติดเชื้อ แต่ตัวอย่างที่ปนเปื้อนก็ให้ผลคล้ายกันได้ แพทย์จึงดูอาการ วิธีเก็บตัวอย่าง และผลตรวจหลายรายการร่วมกัน

ฟอง สี และกลิ่นบอกได้แค่เบาะแส

ฟองที่เกิดตอนปัสสาวะกระทบน้ำแรง ๆ แล้วหายเร็วพบได้ตามปกติ แต่ฟองละเอียดมาก อยู่ทนนาน และเกิดซ้ำ อาจสัมพันธ์กับโปรตีนในปัสสาวะ ควรตรวจแทนการเดาจากโถ สีแดงอาจมาจากอาหาร ยา หรือเลือดก็ได้ ส่วนปัสสาวะขุ่นอาจมาจากผลึก เซลล์ เมือก การติดเชื้อ หรือการปนเปื้อน

ควรพบแพทย์หากเห็นปัสสาวะเป็นเลือดแม้ไม่มีอาการ ปัสสาวะแสบขัดร่วมกับไข้หรือปวดสีข้าง ปัสสาวะน้อยลงมาก บวม หอบ ปัสสาวะสีน้ำตาลเข้มผิดปกติ หรือมีฟองมากต่อเนื่อง เพราะสิ่งที่ตาเห็นบอกสาเหตุไม่ได้และบางโรคควรรักษาเร็ว

ปัสสาวะจึงเป็นผลลัพธ์ของการคัดของไต ไม่ใช่แค่น้ำเสียล้วน ๆ ในนั้นมีน้ำ ยูเรีย ครีอะตินีน กรดยูริก เกลือแร่ กรด เม็ดสี และร่องรอยสารต่าง ๆ ที่ร่างกายกำลังจัดสมดุล ของบางอย่างควรมีเป็นปกติ ส่วนของที่โผล่มามากผิดตำแหน่งอาจกลายเป็นสัญญาณให้ตรวจต่อ นี่คือเหตุผลที่ปัสสาวะหนึ่งถ้วยช่วยเปิดหน้าต่างดูการทำงานภายในร่างกายได้โดยไม่ต้องเจาะเข้าไปถึงไต

อ้างอิงข้อมูล
https://www.niddk.nih.gov/health-information/kidney-disease/kidneys-how-they-work
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK557685/
https://www.kidney.org/kidney-topics/urinalysis-urine-test