ไทยไม่เคยเป็นอาณานิคม เบื้องหลังชั้นเชิงการทูตที่โลกต้องจำ

หลายคนอาจสงสัยว่าทำไมประเทศไทยถึงเป็นประเทศเดียวในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ที่ไม่เคยตกเป็นอาณานิคมของชาติตะวันตกเลย ทั้งๆ ที่ประเทศเพื่อนบ้านโดยรอบต่างก็ถูกยึดครองไปเกือบทั้งหมด หากมองเผินๆ

อาจคิดว่าเป็นเพราะเรามีกำลังทหารที่เข้มแข็งหรือไม่ แต่ความจริงแล้วเบื้องหลังความสำเร็จอันน่าทึ่งนี้ไม่ได้อยู่ที่แสนยานุภาพทางทหารที่เหนือกว่าชาติใดๆ เลยครับ หากแต่อยู่ที่ “ชั้นเชิงทางการทูต”

อันแยบยลของพระมหากษัตริย์และผู้นำของสยามในอดีตต่างหาก

เราต้องย้อนกลับไปทำความเข้าใจบริบททางประวัติศาสตร์ในช่วงศตวรรษที่ 19 ถึงต้นศตวรรษที่ 20 ซึ่งเป็นยุคที่ชาติมหาอำนาจยุโรปกำลังแข่งขันกันแผ่ขยายอิทธิพลและยึดครองดินแดนต่างๆ ทั่วโลก

โดยเฉพาะอย่างยิ่งในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ซึ่งอุดมไปด้วยทรัพยากรและเป็นเส้นทางการค้าที่สำคัญ ในเวลานั้น อังกฤษได้เข้ายึดครองพม่าและมลายูจนกลายเป็นอาณานิคมขนาดใหญ่ ในขณะที่ฝรั่งเศสก็รุกคืบเข้ามาควบคุมเวียดนาม

กัมพูชา และลาว บีบให้สยามประเทศอยู่ตรงกลางราวกับถูกหนีบด้วยคีมยักษ์จากสองมหาอำนาจยักษ์ใหญ่

ท่ามกลางสถานการณ์ที่อ่อนไหวและเต็มไปด้วยภัยคุกคาม ผู้นำของสยามในยุคนั้น โดยเฉพาะพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว และพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว

ได้ทรงแสดงพระปรีชาสามารถอันล้ำลึกในการอ่านสถานการณ์โลกและใช้กลยุทธ์ “ถ่วงดุลอำนาจ” ระหว่างอังกฤษและฝรั่งเศสได้อย่างชาญฉลาด พระองค์ทรงตระหนักดีว่าหากสยามเอนเอียงไปทางใดทางหนึ่ง

อีกฝ่ายหนึ่งจะต้องไม่พอใจและอาจบุกเข้ายึดครองทันที ดังนั้น แนวทางที่เลือกใช้คือการวางตัวเป็น “รัฐกันชน” (Buffer State) ซึ่งหมายถึงการเป็นพื้นที่กลางที่ทั้งสองมหาอำนาจต่างตกลงจะปล่อยไว้เป็นเอกราช

เพื่อไม่ให้ฝ่ายใดฝ่ายหนึ่งได้เปรียบหรือมีพรมแดนประชิดติดกับอาณานิคมของอีกฝ่ายมากเกินไป ซึ่งอาจนำไปสู่ความขัดแย้งที่ใหญ่กว่าได้

แน่นอนว่าการคงสถานะรัฐกันชนนี้ไม่ได้มาโดยง่ายและต้องแลกมาด้วยการเสียสละอันใหญ่หลวง สยามจำเป็นต้องยอมสละดินแดนบางส่วนที่เคยเป็นของตนให้กับมหาอำนาจทั้งสอง

ไม่ว่าจะเป็นดินแดนทางฝั่งซ้ายของแม่น้ำโขงที่ปัจจุบันคือประเทศลาวและกัมพูชาบางส่วนให้แก่ฝรั่งเศส หรือรัฐทางตอนเหนือของคาบสมุทรมาลายูที่ปัจจุบันเป็นส่วนหนึ่งของมาเลเซียให้แก่อังกฤษ

การยอมสละดินแดนเหล่านี้แม้จะเป็นเรื่องที่น่าเจ็บปวดและสูญเสีย แต่ก็เป็นการตัดสินใจเชิงยุทธศาสตร์ที่เฉียบคม เพื่อให้มหาอำนาจเหล่านั้นพอใจและยอมรับขอบเขตอำนาจของตน

โดยแลกกับการรักษาความเป็นเอกราชของส่วนกลางของประเทศไว้ นี่คือการแสดงให้เห็นถึงความยืดหยุ่น การมองการณ์ไกล และความสามารถในการประนีประนอม เพื่อหลีกเลี่ยงการเผชิญหน้าโดยตรงกับพลังอำนาจที่เหนือกว่าอย่างเทียบไม่ติด

ด้วยการใช้ชั้นเชิงทางการทูตที่ละเอียดอ่อนและซับซ้อนนี้เอง สยามจึงสามารถรอดพ้นจากการถูกยึดครอง และคงสถานะเป็นรัฐเอกราชเพียงหนึ่งเดียวในภูมิภาคได้สำเร็จ นี่ไม่ใช่เรื่องของโชคช่วย

แต่เป็นผลผลิตของพระปรีชาสามารถของผู้นำในอดีตที่พลิกวิกฤตให้เป็นโอกาส สร้างรากฐานความมั่นคงให้กับประเทศชาติมาจนถึงทุกวันนี้ บทเรียนจากการทูตในยุคสมัยนั้นยังคงเป็นสิ่งที่เราสามารถเรียนรู้และนำมาพิจารณาได้

เพื่อให้เห็นถึงคุณค่าของการอยู่รอดทางประวัติศาสตร์ของประเทศเราครับ