ม้ามมีไว้ทำอะไรและไม่มีม้ามอยู่ได้ไหม

ม้ามเป็นอวัยวะที่คนไม่ค่อยนึกถึง เพราะไม่ได้มีหน้าที่เด่นแบบหัวใจที่สูบเลือดหรือปอดที่ใช้หายใจ แต่จริง ๆ แล้วม้ามทำงานอยู่เบื้องหลังทั้งเรื่องเลือดและภูมิคุ้มกัน ตำแหน่งของมันอยู่ใต้ชายโครงด้านซ้ายบน ใกล้กระเพาะอาหารและซ่อนอยู่หลังซี่โครง ขนาดของม้ามในผู้ใหญ่โดยทั่วไปใกล้เคียงกำปั้น จึงคลำไม่เจอจากหน้าท้องตามปกติ

หน้าที่ที่เข้าใจง่ายที่สุดคือเป็นด่านตรวจคุณภาพเลือด เลือดจะไหลผ่านเนื้อเยื่อภายในม้ามเพื่อให้เซลล์เม็ดเลือดแดงที่เก่า เสียรูป หรือเสียหายถูกคัดออก ส่วนประกอบที่ยังนำกลับมาใช้ได้ เช่น ธาตุเหล็ก จะถูกส่งไปหมุนเวียนใช้สร้างเม็ดเลือดรุ่นใหม่ต่อไป ถ้าเปรียบร่างกายเป็นเมือง ม้ามก็คล้ายศูนย์คัดแยกที่ไม่ปล่อยให้เซลล์หมดสภาพวนอยู่ในระบบนานเกินไป

ม้ามยังช่วยควบคุมปริมาณเซลล์เม็ดเลือดและเก็บเลือดบางส่วนไว้ โดยเฉพาะเกล็ดเลือดซึ่งมีบทบาทในการแข็งตัวของเลือด เมื่อม้ามโตหรือทำงานมากผิดปกติ มันอาจกักหรือทำลายเม็ดเลือดแดง เม็ดเลือดขาว และเกล็ดเลือดมากเกินไป ผลที่ตามมาอาจเป็นภาวะซีด ติดเชื้อง่าย หรือมีจ้ำเลือดและเลือดออกง่ายได้ อาการเหล่านี้จึงไม่ใช่หลักฐานว่าม้ามมีปัญหาเสมอ แต่เป็นเหตุให้แพทย์ต้องตรวจหาสาเหตุ

อีกงานสำคัญคือช่วยเฝ้าระวังเชื้อโรคที่เดินทางมากับเลือด ภายในม้ามมีเม็ดเลือดขาวและเนื้อเยื่อของระบบน้ำเหลืองที่ช่วยตรวจจับเชื้อ กระตุ้นการตอบสนองทางภูมิคุ้มกัน และสร้างแอนติบอดี ม้ามมีความสำคัญเป็นพิเศษในการจัดการเชื้อแบคทีเรียบางชนิดที่มีแคปซูลหุ้ม เพราะเชื้อกลุ่มนี้หลบการกำจัดของภูมิคุ้มกันได้ดี หากไม่มีม้าม ความสามารถในการรับมือเชื้อเหล่านี้จะลดลง

คำถามที่ตามมาคือ ถ้าม้ามสำคัญแล้วทำไมบางคนตัดม้ามออกแล้วยังใช้ชีวิตได้ คำตอบคือหน้าที่ของม้ามบางส่วนมีอวัยวะอื่นช่วยรับช่วงได้ โดยเฉพาะตับและระบบน้ำเหลืองส่วนอื่น คนที่ไม่มีม้ามจึงกินอาหาร ทำงาน และออกกำลังกายได้ตามปกติในหลายกรณี แต่ไม่ได้แปลว่าร่างกายไม่มีอะไรเปลี่ยน เพราะความเสี่ยงต่อการติดเชื้อรุนแรงจะสูงขึ้นตลอดชีวิต และการติดเชื้อบางครั้งอาจลุกลามเร็ว

ผู้ที่ถูกตัดม้ามหรือม้ามไม่ทำงานจึงมักต้องวางแผนฉีดวัคซีนตามคำแนะนำของแพทย์ โดยเฉพาะวัคซีนที่ช่วยป้องกันเชื้อนิวโมคอคคัส เชื้อก่อโรคเยื่อหุ้มสมองอักเสบบางชนิด เชื้อฮิบ และไข้หวัดใหญ่ ตารางวัคซีนและการกระตุ้นซ้ำอาจต่างกันตามอายุ โรคประจำตัว และแนวทางของแต่ละประเทศ บางคนอาจได้รับยาปฏิชีวนะป้องกันในช่วงหนึ่งหรือเป็นเวลานาน จึงต้องยึดแผนจากแพทย์ที่ดูแล ไม่ซื้อยากินเอง

ถ้าคนไม่มีม้ามมีไข้ หนาวสั่น เจ็บคอ ไอ ปวดศีรษะรุนแรง ซึม หรือรู้สึกป่วยเร็วผิดปกติ ควรติดต่อสถานพยาบาลโดยเร็วและแจ้งให้ชัดว่าไม่มีม้าม การพกบัตรหรือเครื่องหมายแจ้งภาวะไม่มีม้ามช่วยให้บุคลากรทางการแพทย์รู้ข้อมูลสำคัญในกรณีฉุกเฉิน นอกจากนี้ควรปรึกษาแพทย์ก่อนเดินทางไปพื้นที่มาลาเรีย และให้ความสำคัญกับบาดแผลจากสัตว์กัด เพราะอาจมีความเสี่ยงติดเชื้อเพิ่มขึ้น

ม้ามเองก็มีโอกาสบาดเจ็บได้ จุดที่ต้องระวังคือแรงกระแทกบริเวณท้องหรือชายโครงซ้ายจากอุบัติเหตุทางรถยนต์ กีฬา หรือการล้ม ม้ามมีเลือดมาเลี้ยงมาก หากแตกสามารถทำให้เลือดออกภายในจนเป็นอันตรายถึงชีวิตได้ อาการเตือนคือปวดหรือกดเจ็บใต้ชายโครงซ้าย เวียนศีรษะ หน้ามืด ใจเต้นเร็ว ตัวซีด หรืออ่อนแรงหลังได้รับแรงกระแทก บางรายอาการอาจไม่ได้เกิดทันที จึงไม่ควรรอดูเองเมื่อมีอาการผิดปกติ

ส่วนม้ามโตไม่ใช่ชื่อโรคเดียว แต่เป็นสิ่งที่เกิดตามหลังภาวะอื่นได้ เช่น การติดเชื้อ โรคตับแข็ง โรคเลือด มะเร็งเม็ดเลือด หรือโรคภูมิคุ้มกันบางชนิด คนที่ม้ามโตอาจไม่รู้สึกอะไร หรืออาจแน่นและปวดใต้ชายโครงซ้าย อิ่มเร็วเพราะม้ามกดกระเพาะ เหนื่อยง่าย ติดเชื้อบ่อย หรือมีเลือดออกง่าย การรักษาจึงมุ่งหาสาเหตุ ไม่ได้ตัดม้ามออกทุกครั้งที่พบว่าม้ามใหญ่

ถ้าแพทย์แจ้งว่าม้ามโต ควรหลีกเลี่ยงกีฬาปะทะหรือกิจกรรมที่เสี่ยงถูกกระแทกหน้าท้องจนกว่าจะได้รับอนุญาต เพราะม้ามที่ขยายใหญ่มีโอกาสบาดเจ็บหรือแตกง่ายขึ้น การพยายามกดคลำม้ามแรง ๆ เองก็ไม่ได้ช่วยวินิจฉัย แพทย์อาจใช้การตรวจร่างกาย ตรวจเลือด อัลตราซาวนด์ เอกซเรย์คอมพิวเตอร์ หรือเอ็มอาร์ไอตามความเหมาะสม

ม้ามจึงไม่ได้เป็นอวัยวะที่มีไว้เฉย ๆ หน้าที่หลักของมันคือกรองเลือด เก็บและควบคุมเซลล์เม็ดเลือดบางส่วน กำจัดเม็ดเลือดแดงที่เสื่อม และช่วยภูมิคุ้มกันจับเชื้อในกระแสเลือด เราอยู่ได้โดยไม่มีม้ามเพราะร่างกายมีระบบอื่นช่วยชดเชย แต่ต้องเพิ่มการป้องกันการติดเชื้อและรีบรับการรักษาเมื่อมีไข้หรืออาการผิดปกติ การไม่มีม้ามจึงเป็นภาวะที่ใช้ชีวิตได้ตามปกติ แต่ไม่ควรถูกมองว่าไม่มีผลอะไรเลย

อ้างอิงข้อมูล
https://www.nhs.uk/tests-and-treatments/spleen-problems-and-spleen-removal/
https://my.clevelandclinic.org/health/body/21567-spleen
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK482235/