ถ่านไฟฉายเก่าทิ้งคาอุปกรณ์ไว้อาจทำเครื่องพัง

รีโมตที่ไม่ได้ใช้ ไฟฉายฉุกเฉิน ของเล่นเด็ก นาฬิกาแขวน หรือวิทยุเครื่องเล็ก มักถูกเก็บเข้าตู้ทั้งที่มีถ่านคาอยู่ ผ่านไปหลายเดือนหยิบออกมาอีกทีอาจเจอคราบขาวฟูอยู่ตรงขั้วถ่าน บางก้อนบวม บางก้อนติดแน่นจนดึงไม่ออก และบางครั้งอุปกรณ์ที่เคยใช้ได้ก็เสียไปแล้ว สาเหตุไม่ได้มาจากตัวถ่านหมดเพียงอย่างเดียว แต่มาจากสารภายในที่รั่วออกมาแล้วกัดกร่อนโลหะและแผงวงจร

ถ่านไฟฉายที่ใช้ตามบ้านมีหลายชนิด ที่เจอบ่อยคือถ่านอัลคาไลน์และถ่านสังกะสีคาร์บอน สารเคมีภายในไม่เหมือนกัน ถ่านอัลคาไลน์ใช้อิเล็กโทรไลต์ที่มีโพแทสเซียมไฮดรอกไซด์ซึ่งมีฤทธิ์เป็นด่างและกัดกร่อน ส่วนถ่านสังกะสีคาร์บอนใช้อิเล็กโทรไลต์อีกแบบหนึ่ง จึงไม่ควรเรียกคราบจากถ่านทุกชนิดว่าเป็นกรด และไม่ควรใช้วิธีทำความสะอาดแบบเดียวโดยไม่ดูชนิดถ่านก่อน

เมื่อถ่านถูกใช้งานจนหมดหรือเสื่อมตามอายุ ปฏิกิริยาภายในยังค่อย ๆ เปลี่ยนแปลงและอาจเกิดก๊าซ ความดันที่เพิ่มขึ้นร่วมกับซีลและกระป๋องโลหะที่เสื่อมทำให้สารภายในซึมออกมาตามรอยต่อได้ อุณหภูมิสูง การใส่ถ่านกลับขั้ว การชาร์จถ่านชนิดใช้ครั้งเดียว รวมถึงการใส่ถ่านเก่าปนถ่านใหม่หรือปนคนละชนิด ยิ่งเพิ่มโอกาสที่ก้อนใดก้อนหนึ่งจะถูกใช้งานผิดสภาวะและรั่วเร็วขึ้น

อุปกรณ์ที่ปิดสวิตช์แล้วก็ไม่ได้หมายความว่าไม่มีการดึงไฟเลยทุกชนิด วงจรบางแบบยังใช้กระแสเล็กน้อย หรือถ่านอาจค่อย ๆ คายประจุเองตามเวลา ผู้ผลิตถ่านจึงแนะนำให้ถอดถ่านออกหากคาดว่าจะไม่ได้ใช้อุปกรณ์เป็นเวลาหลายเดือน และควรถอดออกทันทีเมื่อถ่านหมด ไม่ควรรอให้เปิดไม่ติดหลายครั้งแล้วปล่อยทิ้งต่อ เพราะช่วงที่ถ่านหมดคาเครื่องอยู่นานเป็นช่วงที่มีโอกาสเกิดความเสียหายได้

คราบขาวที่เห็นอาจดูเหมือนผงแห้งธรรมดา แต่ไม่ควรจับด้วยมือเปล่า สารจากถ่านรั่วอาจระคายเคืองหรือกัดผิวหนังและดวงตา ก่อนจัดการควรย้ายอุปกรณ์ไปที่อากาศถ่ายเท ใส่ถุงมือ และหลีกเลี่ยงการทำให้ผงฟุ้ง หากเข้าตาให้ล้างด้วยน้ำสะอาดไหลผ่านต่อเนื่องและรับคำแนะนำทางการแพทย์ หากสัมผัสผิวหนังให้ล้างออกทันที ไม่ควรเอามือที่เพิ่งจับคราบไปขยี้ตาหรือหยิบอาหาร

ถ้าถ่านยังถอดได้ ให้ค่อย ๆ นำออกโดยไม่บีบ เจาะ แกะ หรือใช้ไฟเผา อย่าใช้ของมีคมโลหะงัดจนไปเชื่อมขั้วบวกกับขั้วลบ เพราะอาจเกิดการลัดวงจรและความร้อน ถ้าก้อนถ่านบวม ติดแน่น หรือช่องใส่ถ่านเสียรูปมาก การฝืนงัดอาจทำให้อุปกรณ์เสียเพิ่ม ควรหยุดแล้วให้ช่างหรือศูนย์บริการจัดการ โดยเฉพาะอุปกรณ์ราคาแพงและเครื่องมือทางการแพทย์

การทำความสะอาดควรเริ่มจากอ่านคู่มือของอุปกรณ์และดูชนิดถ่านที่รั่วก่อน สำหรับคราบจากถ่านอัลคาไลน์ วิธีที่ใช้กันคือใช้สำลีก้านแตะน้ำส้มสายชูขาวหรือน้ำมะนาวเพียงเล็กน้อยเพื่อช่วยจัดการคราบด่าง แต่ต้องไม่เทของเหลวลงในช่องถ่าน ไม่ปล่อยให้ไหลเข้าแผงวงจร และไม่ใช้วิธีนี้กับถ่านที่ไม่ทราบชนิด หลังเช็ดคราบออกควรทำให้บริเวณนั้นแห้งสนิทก่อนใส่ถ่านใหม่ หากขั้วโลหะผุ หัก หรือแผ่นทองแดงบนวงจรถูกกัดจนขาด การเช็ดคราบอย่างเดียวจะไม่ทำให้เครื่องกลับมาใช้ได้

รอยกัดกร่อนอาจลามไกลกว่าที่มองเห็น สารที่รั่วสามารถไหลตามขั้วโลหะหรือสายไฟเข้าสู่ด้านใน ทำให้หน้าสัมผัสมีความต้านทานสูง เครื่องติด ๆ ดับ ๆ หรือวงจรเสียในภายหลัง บางเครื่องเช็ดแล้วดูสะอาดและเปิดติด แต่ยังควรสังเกตอาการผิดปกติ เช่น ร้อน กลิ่นแปลก ทำงานไม่สม่ำเสมอ หรือถ่านชุดใหม่หมดเร็วกว่าปกติ หากพบอาการเหล่านี้ควรหยุดใช้

วิธีป้องกันทำได้ง่ายกว่าซ่อม ก่อนเก็บของใช้ตามฤดูกาลหรืออุปกรณ์สำรอง ให้เปิดช่องถ่านและถอดถ่านออก เก็บถ่านที่ยังไม่ใช้ในบรรจุภัณฑ์เดิม ในที่แห้ง อุณหภูมิห้อง และห่างจากเด็กกับสัตว์เลี้ยง ไม่ต้องใส่ตู้เย็น เมื่อเปลี่ยนถ่านในอุปกรณ์ที่ใช้หลายก้อน ควรเปลี่ยนพร้อมกันทั้งชุด ใช้ขนาด ชนิด และระดับประจุใกล้เคียงกัน พร้อมตรวจทิศทางขั้วบวกและขั้วลบให้ถูกต้อง

ถ่านเก่าไม่ควรถูกเก็บรวมหลวม ๆ กับเหรียญ กุญแจ คลิปหนีบกระดาษ หรือเศษโลหะ เพราะขั้วอาจสัมผัสกันจนลัดวงจร ถ้าจะรวบรวมไปทิ้ง ควรแยกไว้ในภาชนะที่ไม่ใช่โลหะและปิดขั้วด้วยเทปที่ไม่นำไฟฟ้าตามความเหมาะสม โดยเฉพาะถ่านลิเธียมและถ่านกระดุมซึ่งยังมีความเสี่ยงเกิดประกายไฟแม้ดูเหมือนหมดแล้ว ถ่านกระดุมต้องเก็บให้พ้นมือเด็กอย่างเข้มงวดเพราะการกลืนอาจทำให้เกิดแผลไหม้ภายในอย่างรวดเร็ว

การทิ้งต้องแยกตามชนิดถ่านและข้อกำหนดในพื้นที่ ไม่ควรเหมารวมว่าถ่านทุกชนิดทิ้งลงถังขยะบ้านหรือถังรีไซเคิลทั่วไปได้เหมือนกัน ทางเลือกที่ปลอดภัยคือส่งจุดรับขยะอันตรายชุมชน จุดรับถ่านใช้แล้ว หรือโครงการรับคืนของร้านค้าและหน่วยงานท้องถิ่น ถ้าเป็นแบตเตอรี่ชาร์จซ้ำ ลิเธียมไอออน ถ่านกระดุม หรือก้อนที่บวมและเสียหาย ยิ่งควรส่งให้จุดรับที่จัดการแบตเตอรี่โดยเฉพาะ

สิ่งที่ควรจำไม่ใช่ว่าถ่านทุกก้อนต้องรั่ว แต่ไม่มีผู้ผลิตรายใดรับรองได้ว่าถ่านเก่าจะอยู่ในอุปกรณ์ได้นานโดยไม่เกิดปัญหา ถ้าอุปกรณ์ยังใช้อยู่ให้ตรวจและเปลี่ยนถ่านเมื่ออ่อน ถ้าเตรียมเก็บยาวให้ถอดออกก่อน ขั้นตอนเล็ก ๆ นี้ช่วยรักษาทั้งขั้วไฟฟ้า แผงวงจร และอุปกรณ์ที่อาจมีราคาสูงกว่าถ่านหลายสิบเท่า

อ้างอิงข้อมูล
https://duracell.com/technology/battery-care-use-and-disposal
https://www.epa.gov/recycle/used-household-batteries
https://energizer.com/about-batteries/battery-leakage/