ผีตาโขนไม่ใช่แค่ขบวนหน้ากากผี

ถ้าเห็นภาพหน้ากากสีสด จมูกยาว ชุดผ้าหลากสี และกระดิ่งดังไปทั้งถนน หลายคนจะนึกถึงผีตาโขนทันที ภาพขบวนแห่ดูสนุกจนถูกเรียกว่าเทศกาลผีของไทยอยู่บ่อยๆ แต่สำหรับชาวด่านซ้าย จังหวัดเลย การละเล่นนี้ไม่ได้แยกออกมาเป็นงานแฟนซีเฉพาะนักท่องเที่ยว ผีตาโขนเป็นส่วนหนึ่งของ “งานบุญหลวง” ที่รวมความเชื่อท้องถิ่น พุทธศาสนา และวิถีเกษตรเข้าด้วยกัน

งานจัดในอำเภอด่านซ้ายปีละครั้ง วันจัดไม่ได้ตรงกับวันที่สากลตายตัวแบบเทศกาลทั่วไป ชุมชนจะกำหนดฤกษ์ตามธรรมเนียมและผู้นำทางจิตวิญญาณของท้องถิ่น ช่วงเวลาจึงอาจเปลี่ยนในแต่ละปี คนที่จะเดินทางไปชมควรตรวจประกาศของจังหวัดหรือการท่องเที่ยวแห่งประเทศไทยก่อน ไม่ควรจำวันที่จากปีก่อนแล้วเดินทางไปเลย

เรื่องเล่าจากพระเวสสันดรชาดก

คำอธิบายที่แพร่หลายเชื่อมผีตาโขนกับพระเวสสันดรชาดก เมื่อพระเวสสันดรและพระนางมัทรีเสด็จกลับเมือง ผู้คนออกมาต้อนรับด้วยความยินดี เสียงฉลองครึกครื้นจนกล่าวกันว่าเหล่าผีและสัตว์นรกยังตามขบวนมาส่งหรือร่วมยินดี จึงเกิดภาพของ “ผีตามคน” ซึ่งมีผู้สันนิษฐานว่าค่อยๆ เรียกเพี้ยนเป็นผีตาโขน

ที่มาของชื่อมีคำอธิบายหลายแบบและเป็นเรื่องที่ถ่ายทอดผ่านความทรงจำของชุมชน จึงไม่ควรฟันธงว่าคำอธิบายเดียวเป็นข้อเท็จจริงทางภาษาแบบไม่มีข้อโต้แย้ง สิ่งที่เห็นชัดกว่าคือประเพณีนำโลกของคน โลกของผี และเรื่องพระเวสสันดรมาวางอยู่ในงานบุญเดียวกัน โดยไม่ได้มองว่าความสนุกขัดกับศาสนา

งานบุญหลวงมีทั้งพิธีและการละเล่น

งานบุญหลวงของด่านซ้ายเชื่อมประเพณีบุญเผวสหรือการฟังเทศน์มหาชาติเข้ากับพิธีและความเชื่อของท้องถิ่น ช่วงงานมีการอัญเชิญพระอุปคุต ขบวนแห่ การละเล่นผีตาโขน การทำบุญ และการฟังเทศน์เรื่องพระเวสสันดร บรรยากาศจึงเปลี่ยนจากเสียงดนตรีและการหยอกล้อบนถนนไปสู่พิธีสงบในวัดได้ภายในงานเดียว

พระอุปคุตเป็นบุคคลสำคัญในคติความเชื่อของชุมชนลุ่มน้ำโขงและอีสาน เชื่อกันว่าท่านช่วยคุ้มครองงานพิธีไม่ให้เกิดเหตุร้าย การอัญเชิญพระอุปคุตจากแหล่งน้ำในพิธีเปิดจึงไม่ใช่ฉากประกอบเพื่อถ่ายรูป แต่เป็นส่วนที่ผู้ร่วมงานท้องถิ่นให้ความเคารพ นักท่องเที่ยวควรแยกเวลาแห่งพิธีออกจากช่วงขบวนสนุกให้เป็น

หน้ากากหนึ่งใบทำจากของใกล้ตัว

หน้ากากผีตาโขนแบบดั้งเดิมสะท้อนภูมิปัญญาของคนในพื้นที่ ส่วนบนมักใช้หวดนึ่งข้าวเหนียว ส่วนใบหน้าใช้โคนกาบมะพร้าวหรือวัสดุธรรมชาติที่หาได้ในท้องถิ่น แล้วต่อจมูกยาวและแต่งสีตามจินตนาการ ชุดทำจากเศษผ้าหลากสีเย็บต่อกัน ผู้สวมมักมีกระดิ่งหรือหมากกะแหล่งผูกเอว ทำให้ทุกจังหวะเต้นมีเสียงตามไปด้วย

เมื่อกลายเป็นงานใหญ่ งานหน้ากากก็พัฒนาขึ้นมาก บางใบเขียนลายละเอียด ใช้สีร่วมสมัย หรือออกแบบให้มีบุคลิกเฉพาะตัว ช่างและเยาวชนในพื้นที่จึงไม่ได้ทำเพียงของสำหรับใส่แห่ แต่กำลังถ่ายทอดทักษะศิลปะ งานช่าง และความทรงจำของครอบครัวจากรุ่นหนึ่งสู่อีกรุ่นหนึ่ง

ผู้ชมอาจเห็นอุปกรณ์รูปปลัดขิกขนาดใหญ่ในขบวนแล้วสงสัย สิ่งนี้เชื่อมกับคติเรื่องความอุดมสมบูรณ์ การเกิด และความเจริญของพืชผลในสังคมเกษตร ไม่ได้มีความหมายเพียงการเล่นลามกตามสายตาคนนอก ผู้แสดงอาจใช้หยอกล้อสร้างเสียงหัวเราะ ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของบรรยากาศที่เปิดพื้นที่ให้ชุมชนปลดปล่อยความสนุกชั่วคราว

ผีตาโขนเล็กและผีตาโขนใหญ่ไม่เหมือนกัน

ผู้ที่เดินเต้นเต็มขบวนส่วนใหญ่เรียกว่าผีตาโขนเล็ก แม้ตัวคนและหน้ากากจะไม่ได้เล็กก็ตาม คำว่าเล็กใช้แยกจากผีตาโขนใหญ่ ซึ่งเป็นหุ่นหรือเครื่องแต่งกายขนาดสูงใหญ่ มีบทบาทเฉพาะในพิธีและไม่ได้เปิดให้ใครอยากแต่งก็แต่งได้ตามใจ

ผีตาโขนใหญ่ทำเป็นคู่ชายหญิงและมีสัญลักษณ์เกี่ยวกับเพศกับความอุดมสมบูรณ์ การจัดทำและผู้สวมเกี่ยวข้องกับเงื่อนไขตามประเพณีท้องถิ่น เมื่อเห็นหุ่นใหญ่จึงควรมองว่าเป็นองค์ประกอบทางพิธีกรรม ไม่ใช่มาสคอตที่นักท่องเที่ยวจะดึง จับ หรือขอทดลองสวมได้เหมือนชุดในงานแสดงทั่วไป

ทำไมหน้ากากน่ากลัวแต่บรรยากาศกลับสนุก

ผีตาโขนอยู่ในพื้นที่กึ่งจริงกึ่งเล่น หน้าตาอาจมีเขี้ยว ตาโต และจมูกยาว แต่ผู้สวมเต้น แกล้งคนดู และเคลื่อนตามเสียงดนตรี ความน่ากลัวจึงถูกเปลี่ยนเป็นความคุ้นเคยและเสียงหัวเราะ ชุมชนไม่ได้ขับผีออกไปอย่างเดียว แต่ให้ผีเข้ามาอยู่ในขบวนของคนชั่วคราวภายใต้กรอบพิธี

ลักษณะนี้ทำให้งานมีเสน่ห์กว่าการเป็นขบวนพาเหรดธรรมดา ด้านหนึ่งมีศาสนาและความเคารพ อีกด้านมีความคึกคะนอง เสียงดัง และการล้อเล่น ทั้งสองด้านไม่ได้ถูกแยกเด็ดขาด แต่ช่วยกันทำให้งานบุญมีชีวิตและทำให้คนทั้งชุมชนเข้ามามีส่วนร่วม

จากงานของชุมชนสู่ภาพจำระดับประเทศ

เมื่อภาพผีตาโขนถูกเผยแพร่ผ่านการท่องเที่ยว หน้ากากกลายเป็นสัญลักษณ์ของจังหวัดเลย ร้านค้า ที่พัก ช่างทำหน้ากาก และคนในพื้นที่ได้รับรายได้เพิ่ม เยาวชนมีเวทีแสดงฝีมือ ขณะเดียวกันความนิยมก็ทำให้งานต้องรับมือกับคนจำนวนมาก การจราจร ขยะ พื้นที่ถ่ายภาพ และความเสี่ยงที่พิธีจะถูกมองเป็นเพียงฉากถ่ายคอนเทนต์

นักท่องเที่ยวช่วยรักษางานได้ด้วยวิธีง่ายๆ คือพักและซื้อของจากคนในพื้นที่ ไม่ขวางขบวน ไม่ปีนพื้นที่พิธี ขออนุญาตก่อนถ่ายภาพระยะใกล้ ไม่ดึงหน้ากากหรือเครื่องแต่งกาย และฟังคำแนะนำของเจ้าหน้าที่ ช่วงฟังเทศน์หรือประกอบพิธีในวัดควรแต่งกายและวางตัวให้เหมาะ แม้ก่อนหน้านั้นถนนจะเต็มไปด้วยเสียงดนตรีก็ตาม

ถ้าไม่ได้ไปตรงช่วงงาน ยังสามารถแวะพิพิธภัณฑ์ผีตาโขนที่วัดโพนชัยในด่านซ้าย เพื่อดูหน้ากาก เครื่องแต่งกาย และเรื่องราวเบื้องหลังได้ การเห็นของจริงใกล้ๆ ทำให้เข้าใจว่าหน้ากากแต่ละใบไม่ได้ผลิตจากโรงงานแบบเดียวกัน แต่มีร่องรอยมือช่าง วัสดุพื้นบ้าน และวิธีคิดของผู้ทำอยู่เต็มใบ

ผีตาโขนจึงไม่ใช่หลักฐานว่าคนด่านซ้ายเชื่อเรื่องผีแบบงมงาย และไม่ใช่งานฮาโลวีนฉบับไทย สิ่งที่อยู่หลังหน้ากากคือการผสมของชาดก พิธีคุ้มครอง ความอุดมสมบูรณ์ ศิลปะพื้นบ้าน และความสัมพันธ์ของคนในชุมชน ความสนุกที่ผู้มาเยือนเห็นเป็นเพียงด้านหน้าของประเพณีที่มีโครงสร้างและความหมายลึกกว่าขบวนสีสันบนถนน

อ้างอิงข้อมูล
https://www.tourismthailand.org/Attraction/phi-ta-khon-museum
https://www.tourismthailand.org/Destinations/Provinces/Loei/573
https://www.culture.go.th/