เลิกเชื่อผิดๆ ลมชักกำเริบห้ามเอาช้อนงัดปาก ปฐมพยาบาลผิดอาจถึงตาย

เวลาเดินสวนกันตามที่สาธารณะ หรือแม้แต่อยู่ในบ้านเอง อุบัติเหตุฉุกเฉินอย่างการพบเจอคนที่มีอาการลมชักกำเริบ เป็นสถานการณ์ที่สร้างความตื่นตระหนกให้กับคนที่อยู่รอบข้างได้เสมอ และสิ่งที่เรามักจะได้ยินผู้หลักผู้ใหญ่สอนกันมาตั้งแต่เด็ก หรือแม้แต่เห็นในฉากละครบางเรื่อง คือการตะโกนบอกให้รีบหาช้อน หรือเอาวัตถุแข็งๆ อะไรก็ได้ยัดเข้าไปงัดปากผู้ป่วยเอาไว้ เพื่อป้องกันไม่ให้เขากัดลิ้นตัวเองจนขาด

ความเชื่อเรื่องการเอาช้อนงัดปากนี้ฝังรากลึกในสังคมไทยมานานมาก แต่ในทางการแพทย์ปัจจุบัน นี่คือวิธีการปฐมพยาบาลที่อันตรายและอาจกลายเป็นการทำร้ายผู้ป่วยทางอ้อมโดยที่เราไม่รู้ตัว เพราะในขณะที่ผู้ป่วยกำลังมีอาการชักเกร็ง กล้ามเนื้อบริเวณขากรรไกรจะบีบตัวแน่นและมีแรงมหาศาลมาก การที่เราพยายามเอาวัตถุแข็งๆ อย่างช้อนด้ามสแตนเลส ไม้ หรือแม้แต่นิ้วมือของเราเอง พยายามงัดเข้าไปในปากที่กำลังกัดแน่น โอกาสที่จะทำให้ฟันของผู้ป่วยหักหรือบิ่นนั้นมีสูงมาก

ความน่ากลัวไม่ได้อยู่ที่ฟันหลอ แต่อยู่ที่เศษฟันที่หักนั้นอาจจะตกลงไปอุดกั้นหลอดลมในจังหวะที่ผู้ป่วยกำลังหายใจเฮือก หรือมีอาการเกร็งกระตุก ซึ่งจะทำให้ผู้ป่วยขาดออกซิเจนและเสียชีวิตจากการสำลักสิ่งแปลกปลอมได้ นอกจากนี้คนที่เข้าไปช่วยเอาประแจหรือช้อนงัด ก็มีสิทธิ์ที่จะโดนผู้ป่วยกัดนิ้วจนกระดูกแตกหรือเกิดแผลฉกรรจ์ได้เช่นเดียวกัน ส่วนเรื่องที่หลายคนกังวลว่าผู้ป่วยจะกัดลิ้นตัวเองขาดจนเป็นอันตรายถึงชีวิตนั้น โอกาสเกิดขึ้นได้น้อยมาก อาจจะมีแผลกัดริมฝีปากหรือลิ้นบ้าง แต่บาดแผลเหล่านั้นสามารถรักษาให้หายได้ และไม่อันตรายเท่ากับการมีสิ่งแปลกปลอมหลุดเข้าไปอุดตันทางเดินหายใจ ซึ่งเป็นเรื่องคอขาดบาดตายที่แก้สถานการณ์ได้ยากกว่ามาก

วิธีการช่วยเหลือที่ถูกต้องและปลอดภัยที่สุดเมื่อพบเห็นผู้ป่วยลมชักกำเริบ คือการตั้งสติให้มั่นและรีบเคลียร์พื้นที่บริเวณนั้นให้โล่งที่สุด อะไรที่เป็นของแข็ง ของมีคม หรือเฟอร์นิเจอร์ที่มีเหลี่ยมมุมอันตราย โต๊ะ เก้าอี้ แก้วน้ำ ให้รีบขยับออกไปให้ห่างจากตัวผู้ป่วย เพื่อป้องกันไม่ให้ผู้ป่วยดิ้นไปกระแทกจนเกิดการบาดเจ็บรุนแรงที่ศีรษะหรือกระดูกหัก หากเป็นไปได้ให้หาหมอน เสื้อกันหนาว หรือผ้าหนาๆ มารองที่ศีรษะของผู้ป่วยเอาไว้เพื่อซับแรงกระแทกกับพื้นถนนหรือพื้นบ้าน รวมถึงการถอดแว่นตาของผู้ป่วยออกหากสวมใส่อยู่

ข้อควรระวังอีกอย่างคือ ห้ามเข้าไปพยายามจับยึด กดแขนกดขา หรือพยายามล็อกตัวผู้ป่วยให้อยู่นิ่งๆ เด็ดขาด เพราะแรงต้านจากการชักเกร็งเมื่อเจอกับแรงกดทับ อาจทำให้กล้ามเนื้อฉีกขาดหรือกระดูกหักได้ ปล่อยให้เขามีอาการชักไปตามธรรมชาติ ซึ่งโดยปกติแล้วอาการชักเกร็งกระตุกมักจะกินเวลาไม่นาน ประมาณ 1-3 นาทีก็จะค่อยๆ สงบลงไปเอง หน้าที่ของเราคือการเป็นผู้สังเกตการณ์ คอยดูว่าผู้ป่วยหายใจอยู่หรือไม่ และปกป้องเขาจากสิ่งแวดล้อมรอบข้างที่อาจทำอันตรายได้

เมื่อผู้ป่วยหยุดชักและร่างกายเริ่มคลายอาการเกร็งแล้ว ให้เรารีบเข้าไปช่วยจัดท่าทางผู้ป่วยให้นอนตะแคงไปด้านใดด้านหนึ่ง ท่านี้มีความสำคัญมากเพราะจะช่วยเปิดทางเดินหายใจให้โล่ง หากในปากของผู้ป่วยมีน้ำลาย ฟอง เสมหะ หรือเศษอาหารตกค้างอยู่ สิ่งเหล่านั้นก็จะไหลออกมาทางมุมปากได้ง่ายขึ้น ป้องกันการสำลักลงปอด คลายเสื้อผ้าบริเวณลำคอหรือเข็มขัดให้หลวม เพื่อให้ผู้ป่วยหายใจได้สะดวกที่สุด และคอยเฝ้าดูอาการอยู่ใกล้ๆ

ช่วงเวลาหลังจากที่อาการชักเพิ่งสงบลง ผู้ป่วยส่วนใหญ่มักจะยังมีอาการสับสน เบลอ อ่อนเพลีย หรือยังจำอะไรไม่ได้ว่าเกิดอะไรขึ้นกับตัวเองในช่วงเวลาที่ผ่านมา ห้ามพยายามป้อนน้ำ ป้อนยา หรือให้อาหารทางปากโดยเด็ดขาดจนกว่าผู้ป่วยจะตื่นตัวและรู้เรื่องอย่างสมบูรณ์ เพราะอาจทำให้เกิดการสำลักได้อีกรอบ ให้เราพูดคุยด้วยน้ำเสียงที่สงบ อธิบายสั้นๆ ว่าเกิดอะไรขึ้นและตอนนี้พวกเขาอยู่ในที่ปลอดภัยแล้ว

หากสังเกตเห็นว่าอาการชักยาวนานเกิน 5 นาที หรือผู้ป่วยมีอาการชักซ้ำต่อเนื่องโดยที่ยังไม่ทันฟื้นคืนสติ หรือได้รับบาดเจ็บรุนแรงระหว่างชัก หรือเป็นการชักขณะอยู่ในน้ำ ให้รีบโทรแจ้งสายด่วน 1669 ทันทีเพื่อขอรับความช่วยเหลือจากทีมแพทย์ฉุกเฉิน การปฐมพยาบาลอย่างถูกวิธี ไม่เพียงแต่จะช่วยลดความเสี่ยงในการบาดเจ็บซ้ำซ้อน แต่ยังเป็นการมอบความปลอดภัยสูงสุดให้กับผู้ป่วยในยามที่เขาไม่สามารถควบคุมร่างกายของตัวเองได้ การลบความเชื่อเก่าๆ แล้วหันมาทำความเข้าใจวิธีที่ถูกต้อง จึงเป็นสิ่งที่เราทุกคนควรตระหนักและบอกต่อคนรอบข้าง เพื่อให้เราสามารถเป็นที่พึ่งพาในยามฉุกเฉินได้อย่างแท้จริง

อ้างอิงข้อมูล
https://www.cdc.gov/epilepsy/about/first-aid.htm
https://www.epilepsy.com/recognition/first-aid