ฟิลิปปินส์เคยอยู่ใต้อาณานิคมตะวันตกเกือบ 400 ปี เหตุใดความเจริญจึงไม่ได้ส่งต่อโดยอัตโนมัติ?

ทำไมฟิลิปปินส์ในปัจจุบันจึงยังพัฒนาไม่เทียบเท่าชาติตะวันตก ทั้งที่เคยอยู่ภายใต้การปกครองของมหาอำนาจตะวันตกยาวนานเกือบ 4 ศตวรรษ?

คำถามนี้อาจดูเหมือนตอบได้ง่ายว่า ประเทศที่เคยเป็นอาณานิคมน่าจะได้รับทั้งระบบการศึกษา ภาษา โครงสร้างพื้นฐาน และแนวคิดการบริหารจากประเทศเจ้าอาณานิคม แต่ในความเป็นจริง การตกเป็นอาณานิคมไม่ได้หมายถึงการถ่ายทอดความเจริญอย่างเท่าเทียมเสมอไป

หลายระบบในยุคอาณานิคมถูกสร้างขึ้นเพื่อบริหารพื้นที่ ควบคุมประชากร และสนับสนุนผลประโยชน์ของผู้ปกครอง มากกว่าการกระจายโอกาสให้ประชาชนทุกกลุ่ม ผลจากโครงสร้างเหล่านั้นบางส่วนยังส่งต่อมาถึงการเมือง เศรษฐกิจ และความเหลื่อมล้ำของฟิลิปปินส์ในปัจจุบัน

ความเหลื่อมล้ำยังเป็นโจทย์สำคัญของฟิลิปปินส์

ฟิลิปปินส์เป็นหนึ่งในประเทศที่มีความเหลื่อมล้ำด้านรายได้ค่อนข้างสูงในภูมิภาค แม้ว่าประเทศจะตั้งเป้าก้าวสู่สังคมชนชั้นกลางที่ปราศจากความยากจนภายในปี 2040 แต่ข้อมูลที่ธนาคารโลกเผยแพร่ในปี 2022 ระบุว่า กลุ่มผู้มีรายได้สูงสุด 1% ครอบครองรายได้ประชาชาติประมาณ 17% ขณะที่ประชากรครึ่งล่างได้รับส่วนแบ่งรายได้รวมเพียงประมาณ 14%

สำหรับเยาวชนชาวฟิลิปปินส์ ความเหลื่อมล้ำอาจเริ่มต้นตั้งแต่ก่อนเกิด และส่งผลต่อโอกาสในชีวิตระยะยาว

การแบ่งชั้นทางสังคมที่ฝังรากลึก รวมถึงความแตกต่างด้านฐานะ การถือครองที่ดิน และการเข้าถึงการศึกษาที่มีคุณภาพ อาจกลายเป็นอุปสรรคเชิงโครงสร้าง ทำให้คนจำนวนไม่น้อยต้องใช้ความพยายามมากขึ้นในการขยับสถานะทางเศรษฐกิจและสังคม

สถานการณ์โควิด-19 ยังทำให้ความแตกต่างดังกล่าวเห็นได้ชัดขึ้น แม้เศรษฐกิจฟิลิปปินส์จะทยอยฟื้นตัว แต่ผลของการฟื้นตัวไม่ได้กระจายอย่างเท่าเทียมในทุกกลุ่ม

ครัวเรือนที่มีเงินทุน ธุรกิจ หรือทรัพย์สินอาจฟื้นตัวได้เร็วกว่า ขณะที่ประชาชนรายได้น้อยจำนวนหนึ่งยังต้องเผชิญกับผลกระทบจากรายได้ที่หายไป หนี้สิน และค่าครองชีพที่เพิ่มสูงขึ้น

ฟิลิปปินส์อยู่ใต้อาณานิคมตะวันตกนานเพียงใด?

ฟิลิปปินส์เคยอยู่ภายใต้การปกครองของชาติตะวันตกต่อเนื่องรวมประมาณ 381 ปี โดยแบ่งออกเป็น 2 ช่วงหลัก ๆ ดังนี้ครับ

ยุคอาณานิคมสเปน ค.ศ. 1565–1898

กินเวลาประมาณ 333 ปี เริ่มตั้งแต่สเปนส่ง มิเกล โลเปซ เด เลกัซปี เข้ามาสถาปนาการปกครองในปี 1565 ก่อนที่มะนิลาจะกลายเป็นศูนย์กลางสำคัญของอาณานิคม

ในช่วงเวลานี้ ฟิลิปปินส์ได้รับอิทธิพลจากสเปนอย่างมาก ทั้งด้านศาสนาคริสต์นิกายโรมันคาทอลิก ระบบบริหาร ภาษา วัฒนธรรม และรูปแบบการถือครองที่ดิน

ยุคการปกครองของสหรัฐอเมริกา ค.ศ. 1898–1946

กินเวลาประมาณ 48 ปี หลังสเปนพ่ายแพ้ในสงครามสเปน–อเมริกา และโอนฟิลิปปินส์ให้แก่สหรัฐฯ ตามสนธิสัญญาปารีส

มีช่วงที่ญี่ปุ่นเข้ายึดครองฟิลิปปินส์ระหว่างสงครามโลกครั้งที่ 2 ก่อนที่ประเทศจะได้รับเอกราชอย่างสมบูรณ์ในปี 1946

แล้วเหตุใดฟิลิปปินส์จึงยังพัฒนาไม่เทียบเท่าชาติตะวันตก?

แม้จะอยู่ภายใต้การปกครองของมหาอำนาจตะวันตกเกือบ 4 ศตวรรษ แต่ฟิลิปปินส์ต้องเผชิญกับเงื่อนไขทางประวัติศาสตร์ การเมือง เศรษฐกิจ และภูมิศาสตร์หลายด้าน

ปัจจัยเหล่านี้ไม่ได้หมายความว่าฟิลิปปินส์ “ไม่พัฒนา” เพราะประเทศมีการเติบโตทางเศรษฐกิจ มีภาคบริการขนาดใหญ่ และมีแรงงานที่มีทักษะจำนวนมาก เพียงแต่ผลของการเติบโตอาจยังไม่กระจายอย่างทั่วถึง และยังมีข้อจำกัดเชิงโครงสร้างหลายเรื่องที่ต้องแก้ไข

1. โครงสร้างสังคมแบบ “คณาธิปไตย” ที่สืบทอดจากยุคสเปน

ในยุคอาณานิคมสเปน มีการใช้ระบบ Encomienda และระบบ Hacienda ซึ่งเกี่ยวข้องกับการจัดสรรพื้นที่และการถือครองที่ดินขนาดใหญ่

ระบบเหล่านี้ทำให้ที่ดินและทรัพยากรจำนวนมากกระจุกตัวอยู่ในมือของขุนนาง ศาสนจักร และชนชั้นนำเพียงบางกลุ่ม

เมื่อฟิลิปปินส์ได้รับเอกราช อำนาจทางเศรษฐกิจและการเมืองบางส่วนยังคงเชื่อมโยงกับตระกูลที่มีฐานทรัพย์สินและอิทธิพลอยู่เดิม จนนำไปสู่ปรากฏการณ์ที่มักเรียกว่า ตระกูลการเมือง หรือ Political Dynasties

เมื่อที่ดิน เงินทุน และอำนาจทางการเมืองกระจุกอยู่ในกลุ่มเดิม การปฏิรูปที่ดินหรือการกระจายโอกาสอาจเกิดขึ้นได้ยาก ส่งผลให้ช่องว่างระหว่างกลุ่มรายได้ยังคงอยู่

2. มรดกทางการเมืองจากยุคเผด็จการและปัญหาการทุจริต

ระหว่างปี 1965–1986 ภายใต้การนำของประธานาธิบดี เฟอร์ดินานด์ มาร์กอส ผู้พ่อ ฟิลิปปินส์เผชิญปัญหาการรวมศูนย์อำนาจ การทุจริต และระบบเศรษฐกิจที่เอื้อประโยชน์ต่อกลุ่มบุคคลใกล้ชิด ซึ่งมักเรียกว่า Crony Capitalism

รัฐบาลในยุคนั้นยังมีการกู้เงินจากต่างประเทศจำนวนมาก ทำให้ประเทศต้องแบกรับภาระหนี้ต่อเนื่องในเวลาต่อมา

นอกจากนี้ เมื่อสถาบันทางการเมือง ระบบตรวจสอบ และระบบราชการอ่อนแอลง การฟื้นความเชื่อมั่นและปราบปรามการทุจริตให้เกิดผลอย่างต่อเนื่องก็อาจทำได้ยากขึ้น

3. ปัญหาเสถียรภาพและความมั่นคงภายใน

ฟิลิปปินส์เผชิญความขัดแย้งภายในประเทศมาเป็นเวลานาน ทั้งปัญหากลุ่มแบ่งแยกดินแดนในพื้นที่มินดาเนา และความขัดแย้งกับกลุ่มกบฏคอมมิวนิสต์ เช่น กองทัพประชาชนใหม่ หรือ NPA

แม้สถานการณ์ในแต่ละพื้นที่และแต่ละช่วงเวลาจะแตกต่างกัน แต่ความขัดแย้งที่ยืดเยื้ออาจส่งผลต่อการลงทุน การสร้างงาน และการพัฒนาโครงสร้างพื้นฐานในพื้นที่ห่างไกล

รัฐบาลยังต้องจัดสรรงบประมาณด้านความมั่นคงควบคู่กับงบด้านการศึกษา สาธารณสุข และโครงสร้างพื้นฐาน ทำให้การพัฒนาในบางพื้นที่เดินหน้าได้ไม่เต็มที่

4. ภูมิศาสตร์ที่เป็นอุปสรรคและความเสี่ยงจากภัยธรรมชาติ

ฟิลิปปินส์เป็นประเทศหมู่เกาะที่ประกอบด้วยเกาะมากกว่า 7,000 เกาะ ทำให้การสร้างระบบถนน รถไฟ ท่าเรือ ระบบไฟฟ้า หรือเครือข่ายขนส่งให้ครอบคลุมทุกพื้นที่มีต้นทุนสูง

การเดินทางระหว่างจังหวัดหรือระหว่างเกาะจำนวนมากต้องพึ่งพาเรือและเครื่องบิน แตกต่างจากประเทศที่มีพื้นที่แผ่นดินเชื่อมต่อกัน ซึ่งสามารถสร้างถนนหรือรถไฟเป็นเครือข่ายต่อเนื่องได้ง่ายกว่า

นอกจากนี้ ฟิลิปปินส์ยังตั้งอยู่ใกล้แนววงแหวนแห่งไฟและเส้นทางของพายุไต้ฝุ่น จึงต้องเผชิญกับแผ่นดินไหว ภูเขาไฟระเบิด น้ำท่วม และพายุรุนแรงอยู่เป็นระยะ

ตัวอย่างสำคัญคือ พายุไต้ฝุ่นไห่เยี่ยน ซึ่งสร้างความเสียหายอย่างรุนแรงในปี 2013

ภัยธรรมชาติทำให้รัฐบาลต้องใช้งบประมาณจำนวนมากในการช่วยเหลือประชาชน ซ่อมแซมบ้านเรือน และฟื้นฟูโครงสร้างพื้นฐาน งบที่อาจนำไปใช้สร้างโครงการใหม่จึงต้องแบ่งกลับมาใช้ฟื้นฟูความเสียหายเดิม

5. การย้ายแรงงานฝีมือไปต่างประเทศ หรือ Brain Drain

เนื่องจากรายได้และโอกาสทางอาชีพในต่างประเทศอาจสูงกว่า ชาวฟิลิปปินส์จำนวนมากจึงเดินทางไปทำงานในต่างประเทศ หรือที่เรียกว่า OFWs — Overseas Filipino Workers

แรงงานเหล่านี้มีทั้งพยาบาล แพทย์ วิศวกร ลูกเรือ พนักงานบริการ และแรงงานอีกหลายประเภท

เงินที่แรงงานส่งกลับมายังครอบครัว หรือ Remittances เป็นรายได้สำคัญที่ช่วยสนับสนุนการบริโภค การศึกษา และคุณภาพชีวิตของครัวเรือนจำนวนมาก อีกทั้งมีบทบาทต่อเศรษฐกิจของประเทศ

อย่างไรก็ตาม หากบุคลากรที่มีทักษะจำนวนมากเลือกทำงานต่างประเทศต่อเนื่อง ประเทศต้นทางอาจเผชิญการขาดแคลนแรงงานในบางสาขา โดยเฉพาะด้านสาธารณสุข วิศวกรรม วิทยาศาสตร์ และเทคโนโลยี

แต่เรื่องนี้ก็มีอีกมุมหนึ่ง เพราะการทำงานต่างประเทศอาจช่วยให้แรงงานได้รับความรู้ ประสบการณ์ และเงินทุน ก่อนนำกลับมาพัฒนาธุรกิจหรือสร้างโอกาสในประเทศได้เช่นกัน

จึงไม่ควรมองแรงงานต่างประเทศว่าเป็นผลเสียทั้งหมด แต่ควรพิจารณาทั้งประโยชน์จากเงินส่งกลับและผลกระทบจากการสูญเสียบุคลากรควบคู่กัน

การเป็นอาณานิคมไม่เท่ากับได้รับความเจริญอย่างเท่าเทียม

กรณีของฟิลิปปินส์สะท้อนให้เห็นว่า ระยะเวลาที่ประเทศหนึ่งอยู่ภายใต้การปกครองของชาติตะวันตก ไม่ได้เป็นตัวกำหนดโดยตรงว่าประเทศนั้นจะพัฒนาเทียบเท่าประเทศเจ้าอาณานิคม

แม้ฟิลิปปินส์จะได้รับอิทธิพลด้านภาษา การศึกษา ศาสนา กฎหมาย และระบบบริหารจากสเปนและสหรัฐอเมริกา แต่โครงสร้างที่ดิน ความเหลื่อมล้ำ การกระจุกตัวของอำนาจ ความขัดแย้งภายใน และข้อจำกัดด้านภูมิศาสตร์ยังคงส่งผลต่อการพัฒนาระยะยาว

ขณะเดียวกัน ฟิลิปปินส์ก็มีจุดแข็งจำนวนมาก ทั้งประชากรวัยแรงงาน การใช้ภาษาอังกฤษ ภาคบริการ แรงงานที่มีทักษะ และเครือข่ายชาวฟิลิปปินส์ทั่วโลก

ดังนั้น คำถามอาจไม่ใช่เพียงว่า “ฟิลิปปินส์เรียนรู้อะไรจากชาติตะวันตก” แต่คือ ประเทศสามารถเปลี่ยนมรดกจากอดีตให้กลายเป็นระบบที่กระจายโอกาส การศึกษา ทรัพยากร และการเติบโตไปสู่ประชาชนได้ทั่วถึงเพียงใด

นี่อาจเป็นบทเรียนสำคัญว่า การพัฒนาไม่ได้เกิดจากการรับวัฒนธรรมหรือระบบจากประเทศที่ร่ำรวยเพียงอย่างเดียว แต่ยังขึ้นอยู่กับความเข้มแข็งของสถาบัน การกระจายอำนาจ การลดความเหลื่อมล้ำ และความสามารถในการสร้างโอกาสให้ประชาชนส่วนใหญ่ด้วย