เกือบ 4 ศตวรรษในฐานะอาณานิคมชาติตะวันตก ฟิลิปปินส์เรียนรู้และพัฒนาขึ้นหรือไม่?

ทำไมฟิลิปปินส์ในปัจจุบันจึงยังไม่พัฒนาเท่าชาติตะวันตก แม้เคยเป็นอาณานิคมชาติตะวันตกเกือบ 4 ศตวรรษ

ฟิลิปปินส์เป็นหนึ่งในประเทศที่มีความเหลื่อมล้ำมากที่สุดในเอเชีย แม้ว่าประเทศนี้ตั้งเป้าที่จะเป็นสังคมชนชั้นกลางที่ปราศจากความยากจนภายในปี 2040 แต่ผู้มีรายได้สูงสุด 1% ยังคงครอบครองรายได้ประชาชาติเกือบหนึ่งในห้า ในขณะที่ประชากรครึ่งล่างครอบครองเพียง 14% เท่านั้น

สำหรับเยาวชนชาวฟิลิปปินส์ ความเหลื่อมล้ำเริ่มต้นตั้งแต่ก่อนที่พวกเขาจะเกิดและส่งผลกระทบต่อชีวิตของพวกเขาไปตลอด การแบ่งชั้นทางสังคมที่ฝังรากลึกซึ่งเกิดจากชนชั้นก่อให้เกิดอุปสรรคเชิงโครงสร้างในการเข้าถึงการศึกษาที่มีคุณภาพและการเป็นเจ้าของที่ดิน ปัจจุบันหลายคนต้องดิ้นรนเพื่อก้าวขึ้นสู่บันไดทางสังคม

ความเหลื่อมล้ำทวีความรุนแรงขึ้นจากสถานการณ์โควิด-19 แม้ว่าฟิลิปปินส์กำลังฟื้นตัว แต่การฟื้นตัวก็ไม่สม่ำเสมอ ชนชั้นร่ำรวยยิ่งรวยขึ้นหลังโควิด ขณะที่คนยากจนซึ่งได้รับผลกระทบมากที่สุดในช่วงการระบาด กำลังดิ้นรนกับค่าครองชีพที่สูงขึ้น

ฟิลิปปินส์เคยตกเป็นอาณานิคมของชาติตะวันตกยาวนานรวมกันถึงประมาณ 381 ปี โดยแบ่งออกเป็น 2 ช่วงหลัก ๆ ดังนี้ครับ

ยุคอาณานิคมสเปน (ปี 1565 – 1898): ยาวนานกว่า 333 ปี เริ่มตั้งแต่สเปนส่งมิเกล โลเปซ เด เลกัซปี เข้ามายึดครองและตั้งเมืองหลวงที่มะนิลา

ยุคอาณานิคมสหรัฐอเมริกา (ปี 1898 – 1946): ยาวนานประมาณ 48 ปี หลังจากที่สเปนแพ้สงครามและขายฟิลิปปินส์ให้สหรัฐฯ ตามสนธิสัญญาปารีส (มีการเว้นช่วงที่ญี่ปุ่นเข้ายึดครองสั้น ๆ ในช่วงสงครามโลกครั้งที่ 2) ก่อนจะได้รับเอกราชอย่างสมบูรณ์ในปี 1946

ทำไมฟิลิปปินส์ในปัจจุบันจึงยังไม่พัฒนาเท่าชาติตะวันตก?

แม้จะอยู่ภายใต้การปกครองของมหาอำนาจตะวันตกเกือบ 4 ศตวรรษ แต่ฟิลิปปินส์กลับเผชิญกับเงื่อนไขเชิงโครงสร้างทั้งในอดีตและปัจจุบันที่ฉุดรั้งการพัฒนาไว้ ดังนี้

1. โครงสร้างสังคมแบบ "คณาธิปไตย" (Oligarchy) ที่สืบทอดจากสเปน

ในยุคอาณานิคมสเปน มีการใช้ระบบ Encomienda และระบบ Hacienda ซึ่งเป็นการมอบที่ดินผืนใหญ่ให้ขุนนางและศาสนจักร ส่งผลให้ที่ดินและทรัพยากรส่วนใหญ่ของประเทศตกไปอยู่ในมือของตระกูลชนชั้นนำไม่กี่ตระกูล เมื่อได้รับเอกราช อำนาจทางการเมืองและเศรษฐกิจก็ยังคงกระจุกตัวอยู่กับกลุ่มตระกูลการเมืองเหล่านี้ (Political Dynasties) จนเกิดความเหลื่อมล้ำอย่างรุนแรงและขาดการปฏิรูปที่ดินอย่างแท้จริง

2. มรดกทางการเมืองในยุคเผด็จการและการทุจริต

ในช่วงปี 1965–1986 ภายใต้การนำของประธานาธิบดีเฟอร์ดินานด์ มาร์กอส (ผู้พ่อ) ฟิลิปปินส์เผชิญกับการทุจริตเชิงนโยบายอย่างมโหฬาร (Crony Capitalism) และการกู้เงินต่างประเทศมาอย่างมหาศาล ซึ่งสร้างหนี้สาธารณะผูกพันยาวนานหลายทศวรรษ ระบบราชการและสถาบันทางการเมืองที่อ่อนแอลงในยุคนั้น ส่งผลให้การปราบปรามคอร์รัปชันในปัจจุบันทำได้ยาก

3. ปัญหาเสถียรภาพและความมั่นคงภายใน

ฟิลิปปินส์เผชิญกับกลุ่มกบฏและการสู้รบภายในประเทศอย่างต่อเนื่องยาวนาน ทั้งกลุ่มแบ่งแยกดินแดนในแถบมินดาเนา (เช่น กลุ่มแนวร่วมปลดปล่อยอิสลามโมโร) และกลุ่มกบฏคอมมิวนิสต์ (NPA) ซึ่งทำให้รัฐบาลต้องเจียดงบประมาณจำนวนมากไปใช้ในด้านความมั่นคงแทนที่จะนำมาพัฒนาโครงสร้างพื้นฐาน

4. ภูมิศาสตร์ที่เป็นอุปสรรคและภัยธรรมชาติ

ฟิลิปปินส์เป็นประเทศเกาะที่มีมากกว่า 7,000 เกาะ ทำให้การเชื่อมต่อโครงสร้างพื้นฐาน เช่น ถนน รถไฟ หรือระบบโลจิสติกส์ให้ทั่วถึงนั้นมีต้นทุนที่สูงมาก นอกจากนี้ ฟิลิปปินส์ยังตั้งอยู่ในแถบวงแหวนแห่งไฟและแนวไต้ฝุ่น ทำให้ต้องเผชิญกับภัยธรรมชาติรุนแรง (เช่น พายุไายุไห่เยี่ยน) อยู่ทุกปี งบประมาณจำนวนมากจึงหมดไปกับการฟื้นฟูความเสียหายมากกว่าการสร้างสิ่งใหม่

5. สมองไหล (Brain Drain)

เนื่องจากโอกาสทางเศรษฐกิจในประเทศมีจำกัด ชาวฟิลิปปินส์ที่มีศักยภาพสูงและแรงงานฝีมือ (เช่น แพทย์ พยาบาล วิศวกร) จึงนิยมเดินทางไปทำงานในต่างประเทศ (เรียกว่า OFWs - Overseas Filipino Workers) แม้เงินส่งกลับประเทศ (Remittances) จะช่วยพยุงเศรษฐกิจภาพรวม แต่มันก็ทำให้ประเทศขาดแคลนบุคลากรในการขับเคลื่อนนวัตกรรมและอุตสาหกรรมในระยะยาว