ทำไมแมงเม่าบินเข้ากองไฟ? วิทยาศาสตร์มีคำอธิบาย

แมงเม่าบินเข้ากองไฟ ไม่ใช่พฤติกรรมฆ่าตัวตาย และไม่ได้เกิดจากความหลงใหลในความร้อนหรือความสวยงามของเปลวไฟอย่างที่หลายคนเข้าใจ

คำอธิบายทางวิทยาศาสตร์คือ แสงประดิษฐ์อาจรบกวนระบบควบคุมทิศทางการบินของแมลง ทำให้มันบินวน เสียการทรงตัว หรือพุ่งชนแหล่งกำเนิดแสงโดยไม่ได้ตั้งใจ

ทฤษฎีเดิม: แมลงใช้ดวงจันทร์เป็นเข็มทิศ

คำอธิบายที่แพร่หลายมานานเรียกว่า “Transverse Orientation” โดยเสนอว่าแมลงกลางคืนใช้ดวงจันทร์หรือแสงบนท้องฟ้าช่วยนำทาง ด้วยการรักษามุมระหว่างลำตัวกับแหล่งกำเนิดแสงให้คงที่ จึงสามารถบินเป็นแนวตรงในความมืดได้

เนื่องจากดวงจันทร์อยู่ไกลมาก ต่อให้แมลงบินไปเป็นระยะทางหนึ่ง มุมของแสงก็แทบไม่เปลี่ยนแปลง ระบบนี้จึงทำงานได้ดีเมื่อใช้กับแสงธรรมชาติบนท้องฟ้า

แต่ถ้าแมลงนำวิธีเดียวกันมาใช้กับหลอดไฟหรือกองไฟที่อยู่ใกล้ มุมของแสงจะเปลี่ยนอย่างรวดเร็วทุกครั้งที่มันเคลื่อนที่ แมลงจึงต้องหักเลี้ยวอย่างต่อเนื่อง และอาจกลายเป็นเส้นทางวงกลมหรือวงก้นหอยรอบแสงไฟ

อย่างไรก็ตาม งานวิจัยสมัยใหม่พบว่าเรื่องนี้อาจไม่ได้อธิบายพฤติกรรมทั้งหมด

หลักฐานใหม่: แมลงอาจสับสนว่าแสงไฟคือ “ด้านบน”

งานวิจัยที่เผยแพร่ในวารสาร Nature Communications เมื่อปี 2024 ใช้กล้องความเร็วสูงและระบบติดตามการเคลื่อนไหว ศึกษาเส้นทางบินของแมลงจาก 10 อันดับทางอนุกรมวิธานใกล้แสงประดิษฐ์

ผลที่พบสนับสนุนคำอธิบายเรื่อง “Dorsal Light Response” หรือการตอบสนองโดยหันด้านหลังของลำตัวเข้าหาบริเวณที่สว่างที่สุด

ตามธรรมชาติ ท้องฟ้ามักเป็นส่วนที่สว่างกว่าพื้นดิน แมลงจึงใช้ความสว่างนี้ช่วยแยกด้านบนกับด้านล่างและรักษาสมดุลขณะบิน แต่เมื่อมีหลอดไฟสว่างอยู่ด้านข้างหรืออยู่ใกล้ตัว ระบบดังกล่าวอาจถูกหลอกให้เข้าใจว่าแสงนั้นคือท้องฟ้า

แมลงจึงเอียงลำตัวหรือหันด้านหลังเข้าหาหลอดไฟ ส่งผลให้เกิดพฤติกรรมหลายรูปแบบ เช่น

• บินโคจรเป็นวงรอบแสงไฟ
• บินไต่ขึ้นจนความเร็วลดลงและร่วงลงมา
• พลิกตัวกลับหัวจนเสียการควบคุมและชนพื้น
• วนกลับเข้าใกล้แหล่งกำเนิดแสงซ้ำ ๆ

ดังนั้น แมลงอาจไม่ได้ตั้งใจบินตรงเข้าหาไฟตั้งแต่ระยะไกล แต่เมื่อบินมาใกล้แล้ว แสงประดิษฐ์สามารถรบกวนการทรงตัวจนทำให้มันติดอยู่บริเวณนั้นได้

ส่วนการใช้ดวงจันทร์เป็นเข็มทิศยังอาจมีบทบาทในการนำทางของแมลงบางชนิด โดยเฉพาะเมื่อพิจารณาจากระยะไกล เพียงแต่ยังไม่ควรใช้เป็นคำอธิบายเดียวสำหรับพฤติกรรมทั้งหมด

ทำไมกองไฟจึงอันตรายกว่าหลอดไฟ?

หากเป็นหลอดไฟ แมลงอาจบินวนจนหมดแรง ชนพื้น หรือถูกสัตว์ชนิดอื่นจับกิน แต่เมื่อแหล่งกำเนิดแสงเป็นกองไฟ เปลวไฟและความร้อนสามารถทำอันตรายต่อปีกและลำตัวได้ทันทีเมื่อแมลงบินเข้าใกล้เกินไป

ภาพที่เราเห็นจึงดูเหมือนแมงเม่าจงใจพุ่งเข้าหาเปลวไฟ ทั้งที่จริงแล้วมันอาจเสียการควบคุมในช่วงสุดท้ายของการบิน

ทำไมเราจึงเห็น “แมงเม่า” จำนวนมากหลังฝนตก?

แมงเม่าที่คนไทยคุ้นเคยคือปลวกวรรณะสืบพันธุ์แบบมีปีก เมื่อรังโตเต็มที่ พวกมันจะบินออกจากรังเพื่อจับคู่และกระจายไปสร้างรังใหม่

การออกบินมักเกิดพร้อมกันเป็นกลุ่มใหญ่เมื่อสภาพอากาศเหมาะสม โดยหลายชนิดพบได้หลังฝนตก เพราะความชื้นช่วยลดความเสี่ยงที่ลำตัวจะแห้งระหว่างการเดินทาง

เมื่อแมงเม่าจำนวนมากออกมาพร้อมกันในช่วงหัวค่ำ แสงจากบ้าน หลอดไฟริมถนน หรือกองไฟจึงกลายเป็นจุดเด่นที่สุดในบริเวณนั้น ทำให้เราเห็นพวกมันบินวนและตกลงมาจำนวนมากเป็นพิเศษ

ถ้าไม่อยากให้แมงเม่าบินเข้าบ้าน ทำอย่างไร?

ในคืนที่มีแมงเม่าออกมาจำนวนมาก สามารถลดปัญหาได้ด้วยวิธีง่าย ๆ ดังนี้

• ปิดไฟนอกบ้านที่ไม่จำเป็นชั่วคราว
• ปิดประตู หน้าต่าง และมุ้งลวดให้สนิท
• ปิดม่านเพื่อลดแสงที่ส่องออกจากตัวบ้าน
• ใช้โคมหรือแผงบังแสง ให้แสงส่องลงด้านล่าง
• หลีกเลี่ยงการจุดกองไฟหรือเปลวไฟเปิดใกล้บริเวณที่แมลงรวมตัว
• กวาดปีกและซากแมงเม่าออก เพื่อไม่ให้ดึงดูดมดหรือสัตว์อื่นตามมา

หากพบแมงเม่าบินออกมาจากภายในอาคาร หรือพบปีกหลุดกองอยู่ตามวงกบ ประตู และหน้าต่างซ้ำ ๆ อาจหมายถึงมีรังปลวกอยู่ภายในหรือใกล้ตัวบ้าน ควรตรวจสอบบริเวณไม้ที่สัมผัสดิน จุดอับชื้น และขอให้ผู้เชี่ยวชาญช่วยประเมินหากพบความผิดปกติ

สรุป

กองไฟและหลอดไฟของมนุษย์เปรียบเสมือน “กับดักทางการมองเห็น” ที่รบกวนระบบควบคุมการบินของแมลง แมงเม่าไม่ได้หลงใหลในเปลวไฟและไม่ได้ตั้งใจฆ่าตัวตาย แต่มันกำลังพยายามรักษาทิศทางและสมดุลด้วยกลไกที่เหมาะกับแสงธรรมชาติบนท้องฟ้า

เมื่อเจอกับแสงประดิษฐ์ที่อยู่ใกล้ กลไกดังกล่าวกลับทำให้มันบินวน พลิกตัว หรือพุ่งเข้าใกล้ไฟจนได้รับอันตรายแทนครับ

แหล่งที่มา: Nature Communications, Imperial College London และสำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม

อ้างอิง:

Why flying insects gather at artificial light — Nature Communications

Flying insects become disorientated and trapped by artificial light — Imperial College London

แมลงแห่งชีวิต — สำนักงานนโยบายและแผนทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม