ไทยจะเป็นศูนย์กลางการแพทย์ได้แค่ไหน เมื่อบุคลากรในระบบยังไม่เพียงพอ

ไทยจะเป็นศูนย์กลางการแพทย์ได้แค่ไหน เมื่อบุคลากรในระบบยังไม่เพียงพอ

คำว่า “ศูนย์กลางการแพทย์” ฟังแล้วดูเป็นเป้าหมายใหญ่ เพราะหมายถึงประเทศที่คนจากหลายพื้นที่เลือกเดินทางเข้ามารักษา ตรวจสุขภาพ ผ่าตัด ฟื้นฟูร่างกาย หรือรับบริการเฉพาะทาง

ประเทศไทยมีจุดแข็งหลายอย่าง ทั้งแพทย์ที่มีฝีมือ โรงพยาบาลเอกชนที่มีมาตรฐาน ค่าใช้จ่ายซึ่งยังแข่งขันได้ และบริการสำหรับผู้ป่วยต่างชาติที่ค่อนข้างเป็นระบบ

แต่เมื่อหันกลับมามองโรงพยาบาลรัฐ ภาพที่เห็นกลับไม่ได้ไปในทิศเดียวกันทั้งหมด

ผู้ป่วยจำนวนมากยังต้องรอนาน บุคลากรหลายส่วนทำงานต่อเนื่องหลายชั่วโมง บางแผนกมีคนไม่เพียงพอกับจำนวนผู้ป่วยและจำนวนเตียง ขณะที่โรงพยาบาลในต่างจังหวัดบางแห่งยังต้องส่งต่อผู้ป่วยเข้าเมืองใหญ่ เพราะขาดแพทย์เฉพาะทาง

จึงเกิดคำถามสำคัญว่า ไทยจะเดินหน้าเป็นศูนย์กลางการแพทย์ได้แค่ไหน หากระบบที่ดูแลประชาชนส่วนใหญ่ในประเทศยังต้องรับภาระหนักอยู่

ต้องแยกโรงพยาบาลออกเป็นสองกลุ่มก่อน

โรงพยาบาลเอกชนหลายแห่งมีความพร้อมสำหรับผู้ป่วยต่างชาติ ตั้งแต่ระบบนัดหมาย ล่าม ห้องพัก การชำระเงิน ไปจนถึงทีมประสานงานกับบริษัทประกัน

ผู้ป่วยที่มีกำลังจ่ายจึงมักเข้าถึงบริการได้รวดเร็ว สะดวก และสามารถวางแผนการรักษาล่วงหน้าได้ค่อนข้างชัดเจน

ส่วนโรงพยาบาลรัฐมีหน้าที่ต่างออกไป เพราะต้องรับผู้ป่วยจำนวนมากจากหลายสิทธิการรักษา รวมถึงโรคซับซ้อน อุบัติเหตุฉุกเฉิน ผู้ป่วยรายได้น้อย และผู้ป่วยที่ถูกส่งต่อมาจากพื้นที่อื่น

คนทำงานชุดเดียวจึงไม่ได้ดูแลเฉพาะผู้ที่นัดหมายไว้ แต่ยังต้องรับมือกับงานที่เข้ามาตลอดทั้งวัน รวมถึงเหตุฉุกเฉินที่ไม่สามารถคาดการณ์ล่วงหน้าได้

ความแตกต่างนี้ทำให้การเปรียบเทียบคุณภาพหรือความรวดเร็วของบริการด้วยมาตรฐานเดียวกัน อาจไม่สะท้อนภาระที่แต่ละระบบต้องรับทั้งหมด

ปัญหาไม่ได้อยู่แค่ว่ามีแพทย์กี่คน

เมื่อพูดถึงการขาดแคลนบุคลากร หลายคนอาจนึกถึงจำนวนแพทย์ก่อนเป็นอันดับแรก

แต่บุคลากรในโรงพยาบาลไม่ได้มีเฉพาะแพทย์ ยังมีพยาบาล เภสัชกร นักเทคนิคการแพทย์ นักรังสีการแพทย์ นักกายภาพ เจ้าหน้าที่ห้องฉุกเฉิน ผู้ช่วยพยาบาล พนักงานเวชระเบียน และเจ้าหน้าที่สนับสนุนอีกหลายตำแหน่ง

หากขาดคนในจุดใดจุดหนึ่ง งานทั้งระบบก็อาจช้าลงได้

ตัวอย่างง่าย ๆ คือ แพทย์ตรวจเสร็จแล้ว แต่ห้องตรวจเลือดมีคิวยาว ผู้ป่วยก็ยังกลับไม่ได้ หรือมีห้องผ่าตัดพร้อม แต่พยาบาลเฉพาะทางไม่เพียงพอ จำนวนการผ่าตัดที่ทำได้ต่อวันก็อาจลดลง

การเพิ่มแพทย์เพียงอย่างเดียวจึงอาจยังไม่พอ หากตำแหน่งรอบข้างที่ทำให้ระบบเดินต่อได้ยังขาดคน

นอกจากนี้ งานบางส่วนไม่ได้ต้องการเพียงจำนวนคน แต่ต้องการบุคลากรที่ผ่านการฝึกเฉพาะทาง มีประสบการณ์ และสามารถทำงานร่วมกับทีมได้อย่างต่อเนื่อง

อีกปัญหาคือ คนมีอยู่ แต่กระจุกตัวไม่เท่ากัน

โรงพยาบาลขนาดใหญ่ในกรุงเทพฯ และจังหวัดศูนย์กลางมักมีแพทย์เฉพาะทางมากกว่า ขณะที่โรงพยาบาลชุมชนบางแห่งต้องพึ่งบุคลากรจำนวนจำกัด

แพทย์คนหนึ่งอาจต้องรับทั้งตรวจผู้ป่วยนอก ดูห้องฉุกเฉิน เยี่ยมผู้ป่วยใน และอยู่เวรกลางคืน

เมื่อภาระงานหนักต่อเนื่อง โอกาสย้ายออก ลาออก หรือเลือกไปทำงานในพื้นที่ที่มีทีมสนับสนุนมากกว่าและมีภาระเบากว่าก็อาจเพิ่มขึ้น

ปัญหาการกระจายบุคลากรจึงไม่ได้อยู่แค่การส่งคนไปประจำพื้นที่ขาดแคลน แต่ยังรวมถึงการทำให้คนสามารถทำงานอยู่ในพื้นที่นั้นได้ในระยะยาว

พื้นที่ที่มีทีมไม่เพียงพอ อุปกรณ์จำกัด หรือไม่มีระบบส่งต่อที่คล่องตัว อาจทำให้คนทำงานต้องรับภาระมากกว่าปกติ แม้จะมีจำนวนตำแหน่งครบตามโครงสร้างก็ตาม

การผลิตบุคลากรเพิ่มช่วยได้ แต่ต้องใช้เวลา

แพทย์ พยาบาล และวิชาชีพด้านสุขภาพต้องผ่านการเรียน การฝึกปฏิบัติ และการพัฒนาทักษะหลายปี ไม่สามารถเร่งเพิ่มจำนวนคนได้เหมือนการเปิดรับพนักงานทั่วไป

ต่อให้เพิ่มที่นั่งเรียนวันนี้ โรงพยาบาลก็ยังต้องรออีกหลายปีกว่าจะได้บุคลากรที่สามารถทำงานเต็มรูปแบบ

ระหว่างนั้น คนเดิมยังต้องรับภาระต่อไป

การรักษาคนให้อยู่ในระบบจึงสำคัญพอ ๆ กับการผลิตคนใหม่

เรื่องนี้เกี่ยวข้องกับชั่วโมงทำงาน จำนวนเวร ความปลอดภัย รายได้ ที่พัก ความก้าวหน้า จำนวนเจ้าหน้าที่ในแต่ละกะ รวมถึงการมีทีมที่สามารถแบ่งเบาภาระกันได้

หากส่งคนไปประจำพื้นที่ขาดแคลน แต่ปล่อยให้ทำงานหนักโดยไม่มีทีมรองรับ สุดท้ายก็อาจยากที่จะรักษาคนนั้นให้อยู่ในระบบได้นาน

ในทางกลับกัน หากพื้นที่มีทีมสนับสนุนที่เพียงพอ มีเส้นทางความก้าวหน้า และมีคุณภาพชีวิตที่เหมาะสม โอกาสที่บุคลากรจะทำงานต่อเนื่องก็อาจเพิ่มขึ้น

รายได้จากผู้ป่วยต่างชาติช่วยระบบรัฐได้หรือไม่

ธุรกิจการแพทย์ระหว่างประเทศสร้างรายได้ให้โรงพยาบาลเอกชน ธุรกิจท่องเที่ยว ที่พัก การเดินทาง และบริการอื่นที่เกี่ยวข้อง

เงินส่วนนี้มีประโยชน์ต่อเศรษฐกิจ แต่ไม่ได้ไหลเข้าสู่โรงพยาบาลรัฐโดยอัตโนมัติ

หากไม่มีมาตรการเชื่อมโยงที่ชัดเจน โรงพยาบาลเอกชนอาจเติบโตและดึงบุคลากรที่มีประสบการณ์ออกจากภาครัฐมากขึ้น เพราะสามารถเสนอค่าตอบแทน สภาพการทำงาน หรือโอกาสทางอาชีพที่ดีกว่า

จุดที่ต้องระวังคือ การผลักดันผู้ป่วยต่างชาติเร็วเกินกำลังคน อาจทำให้การแข่งขันแย่งบุคลากรรุนแรงขึ้น

แพทย์และพยาบาลไม่ได้เพิ่มขึ้นทันทีตามจำนวนโรงพยาบาลหรือจำนวนผู้ป่วยที่เข้ามา

เมื่อฝั่งที่มีกำลังจ่ายเสนอรายได้สูงกว่า ฝั่งรัฐซึ่งมีหน้าที่ดูแลประชาชนจำนวนมากย่อมเสียเปรียบมากขึ้น โดยเฉพาะในสาขาที่มีบุคลากรเฉพาะทางจำกัดอยู่แล้ว

ประเด็นสำคัญจึงไม่ใช่ว่าควรมีผู้ป่วยต่างชาติหรือไม่ แต่คือการเติบโตของตลาดนี้จะเชื่อมโยงกลับมาช่วยเพิ่มกำลังของระบบสุขภาพโดยรวมได้อย่างไร

ทางออกไม่จำเป็นต้องหยุดการแพทย์ระหว่างประเทศ

ไทยยังสามารถพัฒนาตลาดการแพทย์ระหว่างประเทศต่อได้ แต่ควรวางระบบให้การเติบโตช่วยเพิ่มกำลังของประเทศไปพร้อมกัน

แนวทางอาจรวมถึงการสนับสนุนทุนผลิตบุคลากร เพิ่มตำแหน่งงานในโรงพยาบาลรัฐ สร้างศูนย์ฝึกเฉพาะทางร่วมกัน และกำหนดกลไกให้รายได้บางส่วนกลับมาพัฒนาระบบสาธารณสุข

อีกทางหนึ่งคือแบ่งประเภทบริการให้ชัดขึ้น

บริการบางประเภทอาจเหมาะกับผู้ป่วยต่างชาติ เช่น การตรวจสุขภาพตามนัด การฟื้นฟูหลังผ่าตัด ทันตกรรม หรือหัตถการที่สามารถวางแผนล่วงหน้าได้

ส่วนบริการฉุกเฉินและโรคซับซ้อนที่ประชาชนจำเป็นต้องใช้ ควรได้รับการคุ้มครองไม่ให้ทรัพยากรถูกเบียดออกไปจนกระทบการเข้าถึงบริการ

การวางแผนกำลังคนจึงควรดูทั้งจำนวนผู้ป่วยไทย ผู้ป่วยต่างชาติ ความต้องการในแต่ละพื้นที่ และจำนวนบุคลากรที่ระบบสามารถรองรับได้จริง

หากตลาดขยายเร็วกว่าการเพิ่มคน ความกดดันอาจไม่ได้เกิดเฉพาะกับโรงพยาบาลรัฐ แต่อาจกระทบทั้งระบบผ่านการแข่งขันแย่งบุคลากร

เทคโนโลยีช่วยลดงานได้บางส่วน

ระบบนัดหมายที่ดี การส่งต่อข้อมูลระหว่างโรงพยาบาล การพบแพทย์ทางไกล และการลดเอกสารซ้ำซ้อน สามารถช่วยประหยัดเวลาของบุคลากรได้

ตัวอย่างเช่น หากผลตรวจจากโรงพยาบาลหนึ่งสามารถส่งต่อให้อีกแห่งได้อย่างเป็นระบบ ผู้ป่วยอาจไม่ต้องตรวจซ้ำ และบุคลากรก็ลดเวลาที่ใช้กับงานเอกสารหรือการค้นข้อมูล

แต่เทคโนโลยีไม่สามารถแทนคนได้ทุกจุด

ผู้ป่วยติดเตียงยังต้องมีคนดูแล ห้องฉุกเฉินยังต้องมีทีมพร้อม และการผ่าตัดยังต้องใช้บุคลากรที่ผ่านการฝึกเฉพาะทาง

จึงควรใช้เทคโนโลยีเพื่อลดงานที่ไม่จำเป็น ไม่ใช่ใช้เป็นเหตุผลในการลดจำนวนคน

ระบบอาจช่วยกรอกข้อมูลซ้ำ เชื่อมผลตรวจ หรือจัดลำดับคิว ส่วนเวลาที่ประหยัดได้ควรกลับไปอยู่กับการดูแลผู้ป่วยมากขึ้น

ความสำเร็จควรวัดจากทั้งคนต่างชาติและคนในประเทศ

คำว่า “ศูนย์กลางการแพทย์” ไม่ควรวัดแค่จำนวนผู้ป่วยต่างชาติหรือรายได้จากโรงพยาบาลเอกชน

ประเทศที่มีระบบการแพทย์แข็งแรงควรทำให้คนในประเทศเข้าถึงการรักษาได้ด้วย

หากผู้ป่วยต่างชาติได้รับบริการรวดเร็ว แต่คนในพื้นที่ต้องรอคิวนานหลายเดือน ภาพความสำเร็จก็ยังขาดบางส่วน

การเติบโตของธุรกิจการแพทย์อาจเป็นโอกาสสำคัญของประเทศ แต่ควรเดินไปพร้อมกับการเพิ่มกำลังคน การลดภาระงาน และการกระจายบริการให้ประชาชนเข้าถึงได้อย่างเหมาะสม

ไทยมีพื้นฐานที่จะไปต่อได้ ทั้งความเชี่ยวชาญของบุคลากร ชื่อเสียงด้านบริการ และโครงสร้างโรงพยาบาลที่มีอยู่แล้ว

งานที่ต้องเร่งคือทำให้คนทำงานมีจำนวนเพียงพอ กระจายตัวดีขึ้น และไม่ถูกใช้งานจนหมดแรง

เพราะการเป็นศูนย์กลางการแพทย์ไม่ได้หมายถึงเพียงการดึงคนจากต่างประเทศเข้ามารักษา แต่ยังต้องทำให้ระบบสามารถดูแลคนของตัวเองได้อย่างมีคุณภาพและยั่งยืนด้วย