ทำไมกาแฟทำให้บางคนตื่นแต่บางคนกลับง่วงหลังดื่ม

เคยมีภาพแบบนี้ไหม คนหนึ่งถือกาแฟตอนเช้าเหมือนกำลังชาร์จแบตให้สมอง อีกคนถือแก้วเดียวกัน ดื่มหมดไปครึ่งชั่วโมง กลับนั่งหาวเหมือนเพิ่งผ่านศึกหนักมาทั้งวัน กาแฟแก้วเดียวกันแท้ ๆ แต่ผลลัพธ์เหมือนใช้คนละสูตร เรื่องนี้ทำให้หลายคนสงสัยว่าตกลงกาแฟช่วยให้ตื่นจริง หรือเป็นแค่เครื่องดื่มที่บางคนคิดไปเอง

กาแฟมีสารสำคัญที่ชื่อว่าคาเฟอีน ซึ่งทำหน้าที่เข้าไปขัดขวางการทำงานของสารอะดีโนซีนในสมอง สารตัวนี้เกี่ยวข้องกับความรู้สึกเหนื่อยและง่วง พอคาเฟอีนเข้าไปแทรก สมองก็ได้รับสัญญาณว่า “ยังไม่ถึงเวลาพัก” เลยทำให้หลายคนรู้สึกตื่นขึ้น มีสมาธิมากขึ้น และทำงานต่อได้แบบไม่ต้องจ้องนาฬิกาทุกห้านาที

แต่ร่างกายคนเราไม่ได้ผลิตจากโรงงานเดียวกัน เหมือนมือถือรุ่นเดียวกันที่บางเครื่องแบตอึด บางเครื่องใช้งานหนักนิดเดียวก็ต้องเสียบชาร์จ ระบบจัดการคาเฟอีนในร่างกายก็แตกต่างกัน บางคนมีเอนไซม์ในตับที่จัดการคาเฟอีนได้เร็ว ดื่มกาแฟตอนบ่ายยังหลับสบายตอนกลางคืน ส่วนบางคนแค่กลิ่นกาแฟลอยมาใกล้ ๆ ก็รู้สึกใจเต้นแล้ว

คนที่กินกาแฟแล้วง่วงก็ไม่ได้แปลว่ากาแฟไม่มีผลเสมอไป บางครั้งร่างกายอาจตอบสนองด้วยวิธีที่ดูย้อนแย้ง คาเฟอีนไปกระตุ้นระบบประสาท แต่ถ้าคนนั้นอดนอนสะสมมานาน ความเหนื่อยที่กองอยู่ก็ยังชนะอยู่ดี เหมือนเปิดเพลงปลุกในห้องที่คนหลับลึก ต่อให้เสียงดังแค่ไหน คนในห้องก็ยังอยากนอนต่อ

อีกเรื่องที่หลายคนเจอคือช่วงแรกดื่มกาแฟแล้วตาสว่างดี แต่ผ่านไปสักพักกลับง่วงหนักกว่าเดิม เหตุผลหนึ่งมาจากช่วงเวลาที่คาเฟอีนเริ่มหมดฤทธิ์ สารอะดีโนซีนที่ถูกกดไว้ก่อนหน้านั้นยังมีอยู่ พอแรงกระตุ้นลดลง ความง่วงที่สะสมไว้ก็เหมือนพนักงานที่รอเลิกงาน พอประตูเปิดก็เดินออกมาพร้อมกันหมด

พฤติกรรมการดื่มก็มีส่วนเหมือนกัน กาแฟหวานจัดที่ใส่น้ำตาลเยอะ ๆ อาจทำให้น้ำตาลในเลือดขึ้นเร็ว แล้วลดลงตามมา จนบางคนรู้สึกเพลียหลังจากดื่มไปไม่นาน ส่วนคนที่ดื่มกาแฟแทนอาหารเช้า ร่างกายอาจกำลังบอกเบา ๆ ว่า “ขอพลังงานจริง ๆ ไม่ใช่แค่กลิ่นหอม ๆ ในแก้ว”

ความเคยชินก็เป็นตัวแปรหนึ่ง คนที่ดื่มกาแฟทุกวันอาจต้องการคาเฟอีนมากขึ้นเพื่อให้รู้สึกเหมือนเดิม เพราะร่างกายค่อย ๆ ปรับตัว คนที่เพิ่งเริ่มดื่มกลับรู้สึกถึงผลชัดกว่า จึงมีภาพตลก ๆ เกิดขึ้น คนหนึ่งดื่มกาแฟเพื่อทำงาน อีกคนดื่มเพื่อความสบายใจ แต่สุดท้ายทั้งคู่ก็ยังถือแก้วใบเดิมเดินเข้าร้านทุกเช้า

เรื่องกาแฟกับอาการง่วงยังมีความเกี่ยวข้องกับพันธุกรรมด้วย ยีนบางชนิดส่งผลต่อการตอบสนองต่อคาเฟอีน ทำให้แต่ละคนรับมือกับสารนี้ไม่เหมือนกัน บางคนดื่มเอสเปรสโซช่วงเย็นแล้วนอนได้เหมือนปิดไฟห้อง ส่วนบางคนดื่มลาเต้ตอนเที่ยงแล้วยังนอนพลิกตัวตอนกลางคืนเหมือนสมองเปิดประชุมด่วน

กาแฟจึงไม่ได้เป็นเครื่องมือปลุกพลังที่ทำงานเหมือนปุ่มเปิดปิดสำหรับทุกคน มันเป็นสารที่ร่างกายแต่ละคนตีความต่างกัน คนหนึ่งได้ความสดชื่น อีกคนได้ความง่วง และบางคนได้ทั้งสองอย่างในวันเดียวกัน ขึ้นอยู่กับช่วงเวลาที่ดื่ม ปริมาณที่ได้รับ การพักผ่อน และสภาพร่างกายในตอนนั้น

บางทีเรื่องขำ ๆ ของกาแฟก็คือ เรามักคาดหวังให้มันแก้ปัญหาความเหนื่อยทั้งหมด แต่ร่างกายไม่ได้ถูกหลอกง่ายขนาดนั้น ถ้านอนน้อยหลายคืน กาแฟแก้วใหญ่ก็อาจทำหน้าที่ได้แค่ช่วยให้คนง่วงแบบมีสไตล์ขึ้นมาอีกนิดเท่านั้น