ทำไมหลังสงครามโลก ฝรั่งเศสไม่คืนมณฑลบูรพาให้ไทย

หลังสงครามโลกครั้งที่ 2 มีคำถามที่ถูกหยิบยกขึ้นมาอยู่เสมอว่า เหตุใดฝรั่งเศสจึงไม่คืน “มณฑลบูรพา” ให้ไทย ทั้งที่ไทยเคยปกครองดินแดนดังกล่าวอยู่ช่วงหนึ่งระหว่างสงคราม แต่กลับนำดินแดนเหล่านั้นกลับไปรวมกับกัมพูชาภายใต้การปกครองของฝรั่งเศสแทน

คำตอบของเรื่องนี้ไม่ได้มีเพียงเหตุผลเดียว แต่เกี่ยวข้องกับการเมืองระหว่างประเทศ ดุลอำนาจหลังสงคราม สถานะของไทยในช่วงสงครามโลกครั้งที่ 2 และเป้าหมายของฝรั่งเศสที่ต้องการฟื้นฟูอำนาจในอินโดจีนอีกครั้ง

มณฑลบูรพาคืออะไร

ก่อนจะเข้าใจเหตุผล จำเป็นต้องย้อนกลับไปก่อนสงครามโลกครั้งที่ 2

เดิมพื้นที่ที่เรียกว่า “มณฑลบูรพา” ไม่ได้เป็นชื่อดินแดนดั้งเดิม แต่เป็นหน่วยการปกครองที่ไทยจัดตั้งขึ้นหลังได้รับดินแดนคืนจากฝรั่งเศส ภายหลังสงครามอินโดจีนระหว่างไทยกับฝรั่งเศส ในช่วงปี พ.ศ. 2483–2484 หรือ ค.ศ. 1940–1941

ดินแดนดังกล่าวประกอบด้วยจังหวัดพระตะบอง เสียมราฐ ศรีโสภณ และพื้นที่บางส่วนของจังหวัดสตึงแตรง ซึ่งทั้งหมดเคยเป็นดินแดนที่สยามปกครองมาก่อนในอดีต

แต่ในช่วงปลายคริสต์ศตวรรษที่ 19 ฝรั่งเศสกำลังขยายอำนาจในอินโดจีน สยามจึงถูกกดดันให้ยกดินแดนบางส่วนให้ฝรั่งเศสทีละช่วง เพื่อรักษาเอกราชและพื้นที่ส่วนใหญ่ของประเทศเอาไว้

ไทยได้ดินแดนคืนช่วงสงครามได้อย่างไร

เมื่อฝรั่งเศสพ่ายแพ้แก่เยอรมนีในปี พ.ศ. 2483 หรือ ค.ศ. 1940 รัฐบาลฝรั่งเศสที่ปกครองอินโดจีนมีฐานะอ่อนแอลง

ในเวลาเดียวกัน ไทยอยู่ในสมัยรัฐบาลจอมพล ป. พิบูลสงคราม และมีความรู้สึกว่าดินแดนแถบมณฑลบูรพาเป็นดินแดนที่ไทยเคยดูแลมาก่อน แต่ต้องยอมยกให้ฝรั่งเศสไปในช่วงวิกฤตการณ์ ร.ศ. 112 หรือปี พ.ศ. 2436 และจากข้อตกลงเพิ่มเติมในปี พ.ศ. 2450

ไทยจึงใช้โอกาสดังกล่าวเรียกร้องดินแดนที่เคยเสียไป ความขัดแย้งลุกลามเป็นสงครามอินโดจีน ไทยได้รับชัยชนะในหลายสมรภูมิ ขณะที่ญี่ปุ่นซึ่งกำลังขยายอิทธิพลในเอเชียเข้ามาเป็นคนกลางในการเจรจา

ผลคือฝรั่งเศสยอมลงนามในสนธิสัญญากรุงโตเกียว เมื่อปี พ.ศ. 2484 หรือ ค.ศ. 1941 และยอมยกดินแดนบางส่วนให้ไทย

จากมุมมองของไทย นี่คือการได้ดินแดนที่เคยสูญเสียกลับคืนมา แต่จากมุมมองของฝรั่งเศสและฝ่ายสัมพันธมิตรในเวลาต่อมา เรื่องนี้ถูกมองต่างออกไป

สถานะของไทยหลังสงครามคือจุดเปลี่ยนสำคัญ

อีกเหตุผลสำคัญคือสถานะของไทยในสงครามโลกครั้งที่ 2

หลังญี่ปุ่นยกพลขึ้นบกเมื่อวันที่ 8 ธันวาคม พ.ศ. 2484 รัฐบาลไทยในขณะนั้นตัดสินใจร่วมมือกับญี่ปุ่น และประกาศสงครามต่อสหรัฐอเมริกาและสหราชอาณาจักร

แม้ภายในประเทศจะมีขบวนการเสรีไทยที่ต่อต้านญี่ปุ่น และให้ความช่วยเหลือฝ่ายสัมพันธมิตรอยู่ก็ตาม แต่ในมุมมองของฝรั่งเศส ไทยยังเป็นประเทศที่ได้รับผลประโยชน์จากสถานการณ์สงคราม ผ่านการได้ดินแดนเพิ่มขึ้น

เมื่อฝ่ายสัมพันธมิตรเป็นผู้ชนะสงคราม หลักการสำคัญข้อหนึ่งคือ ไม่ยอมรับการเปลี่ยนแปลงดินแดนที่เกิดจากสงครามหรือการใช้กำลัง

หลักการนี้ไม่ได้ใช้เฉพาะกับไทย แต่ใช้กับหลายกรณีทั่วโลก เพื่อป้องกันไม่ให้การใช้กำลังกลายเป็นวิธีสร้างความชอบธรรมในการขยายอาณาเขต

ดังนั้น ดินแดนที่ไทยได้มาระหว่างสงครามจึงถูกมองว่าเป็นผลจากสถานการณ์ผิดปกติ และควรถูกคืนกลับไปตามสภาพเดิมก่อนสงคราม

ทำไมฝรั่งเศสจึงกดดันให้ไทยคืนดินแดน

หากฝรั่งเศสยอมให้ไทยครอบครองดินแดนที่ได้รับระหว่างสงครามต่อไป ก็อาจกลายเป็นแบบอย่างที่กระทบต่ออาณานิคมอื่นของฝรั่งเศส

ฝรั่งเศสจึงยืนยันว่าข้อตกลงใด ๆ ที่เกิดขึ้นระหว่างสงคราม และได้รับอิทธิพลจากญี่ปุ่น ควรถูกถือว่าเป็นโมฆะทั้งหมด

เป้าหมายของฝรั่งเศสคือให้ไทยคืนดินแดนอินโดจีนทั้งหมด รวมถึงมณฑลบูรพา กลับไปอยู่ภายใต้การปกครองของฝรั่งเศสตามเดิม

แรงกดดันที่สำคัญคือ ฝรั่งเศสขู่ว่าหากไทยไม่ยอมคืนดินแดน อาจใช้สิทธิยับยั้ง หรือวีโต้ ไม่ให้ประเทศไทยเข้าเป็นสมาชิกองค์การสหประชาชาติ

สำหรับไทยในเวลานั้น การได้รับการยอมรับจากนานาชาติสำคัญอย่างมาก เพราะประเทศเพิ่งผ่านสงคราม ต้องฟื้นฟูเศรษฐกิจ ความสัมพันธ์ทางการทูต และสถานะบนเวทีโลก

รัฐบาลไทยหลังสงครามจึงมีทางเลือกไม่มากนัก

ฝรั่งเศสมองดินแดนนี้ว่าเป็นส่วนหนึ่งของกัมพูชา

อีกประเด็นที่หลายคนอาจเข้าใจคลาดเคลื่อนคือ ฝรั่งเศสไม่ได้มองพระตะบอง เสียมราฐ และพื้นที่ใกล้เคียงว่าเป็นดินแดนของไทย

ในมุมมองของฝรั่งเศส ดินแดนเหล่านี้เป็นส่วนหนึ่งของกัมพูชา ภายใต้สหภาพอินโดจีนของฝรั่งเศส

ดังนั้นเมื่อสงครามยุติ เป้าหมายของฝรั่งเศสจึงไม่ใช่การ “มอบให้กัมพูชาใหม่” แต่เป็นการนำดินแดนกลับเข้าสู่กัมพูชาภายใต้การปกครองของฝรั่งเศส ตามสภาพเดิมก่อนปี พ.ศ. 2484

หากมองจากประวัติศาสตร์ระยะยาว พระตะบองและเสียมราฐเคยอยู่ภายใต้การปกครองของสยามมาหลายร้อยปี แต่เมื่อเข้าสู่ยุคล่าอาณานิคม ฝรั่งเศสค่อย ๆ บีบให้สยามยกดินแดนเหล่านี้ในปี พ.ศ. 2450

แม้ในมุมมองของไทยจะยังรู้สึกว่าเป็นดินแดนที่เคยสูญเสียไป แต่ในสายตาของประชาคมระหว่างประเทศหลังผ่านไปกว่าสามทศวรรษ ดินแดนดังกล่าวถูกยอมรับว่าเป็นส่วนหนึ่งของกัมพูชาภายใต้ระบบอาณานิคมฝรั่งเศสแล้ว

บทบาทของสหรัฐอเมริกาและอังกฤษ

บทบาทของสหรัฐอเมริกาก็น่าสนใจไม่น้อย

สหรัฐอเมริกาไม่ได้สนับสนุนการฟื้นฟูจักรวรรดิอาณานิคมของยุโรปทั้งหมด แต่ในช่วงแรกหลังสงคราม สหรัฐอเมริกายังต้องการรักษาความสัมพันธ์กับฝรั่งเศส ซึ่งเป็นพันธมิตรสำคัญในยุโรป

ด้วยเหตุนี้ สหรัฐอเมริกาจึงไม่ได้คัดค้านการที่ฝรั่งเศสกลับเข้าปกครองอินโดจีนในทันที แม้ต่อมาท่าทีของสหรัฐอเมริกาจะเปลี่ยนไปในช่วงสงครามเย็นก็ตาม

ส่วนสหราชอาณาจักรมีท่าทีแข็งกร้าวต่อไทยมากกว่าสหรัฐอเมริกา เพราะมองว่าไทยร่วมมือกับญี่ปุ่น และการกระทำนั้นกระทบต่อผลประโยชน์ของอังกฤษในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้

อังกฤษจึงเรียกร้องให้ไทยคืนดินแดนทั้งหมดที่ได้มาระหว่างสงคราม รวมถึงเรียกร้องค่าปฏิกรรมสงครามในบางด้าน ก่อนจะสนับสนุนให้ไทยกลับเข้าสู่ประชาคมระหว่างประเทศ

เหตุผลที่ไทยต้องยอมคืนมณฑลบูรพา

รัฐบาลไทยในช่วงหลังสงครามต้องเผชิญทางเลือกที่ยากลำบาก

หากไทยยืนกรานไม่คืนมณฑลบูรพา ไทยอาจไม่ได้รับการยอมรับจากฝ่ายสัมพันธมิตร อาจกระทบต่อการเข้าเป็นสมาชิกองค์การระหว่างประเทศ การฟื้นฟูเศรษฐกิจ และความสัมพันธ์ทางการทูตในระยะยาว

รัฐบาลจึงเลือกแนวทางประนีประนอม

เมื่อวันที่ 17 พฤศจิกายน พ.ศ. 2489 หรือ ค.ศ. 1946 ไทยลงนามความตกลงกับฝรั่งเศส ยอมคืนดินแดนที่ได้รับจากสงครามอินโดจีนทั้งหมด เพื่อเปิดทางให้ฝรั่งเศสสนับสนุนการรับไทยเข้าเป็นสมาชิกองค์การสหประชาชาติ

ต่อมาไทยได้รับเข้าเป็นสมาชิกองค์การสหประชาชาติในวันที่ 16 ธันวาคม พ.ศ. 2489 หรือ ค.ศ. 1946

การคืนดินแดนจึงไม่ใช่เพียงการยอมตามข้อเรียกร้องของฝรั่งเศสเท่านั้น แต่เป็นเงื่อนไขสำคัญในการฟื้นฟูสถานะของไทยบนเวทีโลกหลังสงคราม

สรุปแล้ว ฝรั่งเศสไม่ได้คืนให้ไทยเพราะอะไร

หากสรุปให้เข้าใจง่าย ฝรั่งเศสไม่คืนมณฑลบูรพาให้ไทย เพราะฝรั่งเศสมองว่าดินแดนดังกล่าวเป็นส่วนหนึ่งของกัมพูชาภายใต้อินโดจีนฝรั่งเศส ไม่ใช่ดินแดนที่ไทยควรครอบครองหลังสงคราม

ขณะเดียวกัน ไทยในช่วงนั้นอยู่ในสถานะเสียเปรียบทางการทูต เนื่องจากเคยร่วมมือกับญี่ปุ่น และดินแดนที่ได้มาถูกมองว่าเกิดจากสถานการณ์สงคราม

สุดท้าย ไทยจึงต้องยอมคืนดินแดน เพื่อแลกกับการฟื้นฟูความสัมพันธ์กับนานาชาติ และการกลับเข้าสู่เวทีโลกอย่างเป็นทางการ

เรื่องมณฑลบูรพาจึงไม่ใช่แค่เรื่องเขตแดน แต่เป็นตัวอย่างสำคัญของประวัติศาสตร์ที่แสดงให้เห็นว่า ในโลกการเมืองระหว่างประเทศ ความถูกต้องในความรู้สึกของแต่ละฝ่าย อาจไม่ใช่สิ่งเดียวกับสิ่งที่มหาอำนาจและประชาคมโลกในเวลานั้นยอมรับ