ทำไมคนป่วยถึงคิดว่าตัวเองปกติ เข้าใจภาวะสมองที่ไม่รับรู้ความเจ็บป่วย

เวลาเราดูแลคนใกล้ชิดที่กำลังเจ็บป่วย ความเหนื่อยล้าไม่ได้มาจากการจัดการเรื่องอาหารการกินหรือการพาไปโรงพยาบาลเพียงอย่างเดียว หลายครั้งความอึดอัดใจเกิดจากการต้องเผชิญหน้ากับความรู้สึกนึกคิดของคนที่เรารัก เคยเจอบ้างไหมเวลาที่ผู้ใหญ่ในบ้านหรือคนใกล้ตัวมีอาการผิดปกติชัดเจนมาก เดินเซ ความจำเสื่อมถอย หลงลืมเรื่องราวที่เพิ่งเกิดขึ้น หรือมีพฤติกรรมแปลกไปจนคนรอบข้างกังวล แต่พอเราเอ่ยปากชวนไปตรวจร่างกายหรือไปพบแพทย์ เขากลับปฏิเสธเสียงแข็ง ยืนกรานว่าตัวเองสบายดี ไม่ได้เป็นอะไรสักหน่อย บางคนอาจถึงขั้นโกรธเป็นฟืนเป็นไฟ หาว่าลูกหลานแช่งหรือหาว่าตัวเขาเป็นบ้า ความขัดแย้งเหล่านี้ทำให้คนดูแลท้อแท้ หมดพลัง และเผลอมองว่าคนป่วยกำลังดื้อรั้น เอาแต่ใจ หรือตั้งใจหลีกเลี่ยงการรักษา

ความเข้าใจที่ว่าผู้ป่วยพยายามหลอกตัวเองหรือดื้อนั้นไม่ใช่เรื่องจริงเสมอไป ในทางการแพทย์มีคำอธิบายถึงสภาวะนี้ไว้อย่างชัดเจน เรียกว่าภาวะไม่รับรู้ความเจ็บป่วยของตนเอง หรือที่ภาษาแพทย์เรียกว่า อะโนโซกโนเซีย อาการนี้ไม่ใช่กลไกการป้องกันตัวเองทางจิตวิทยาที่คนเราใช้เวลาไม่อยากยอมรับความจริงอันโหดร้าย แต่มันคือความบกพร่องทางระบบประสาทและสมอง อาการนี้พบได้บ่อยในผู้ป่วยโรคสมองเสื่อม อัลไซเมอร์ โรคหลอดเลือดสมอง หรือผู้ที่มีปัญหาสุขภาพจิตบางประเภท เช่น โรคจิตเภท

อยากให้ลองทำความเข้าใจระบบการทำงานของร่างกายเราดู สมองคนเรามีหน้าที่ประมวลผลข้อมูลและสร้างภาพจำเกี่ยวกับตัวเราเองตลอดเวลา เพื่อให้เรารู้ว่าเราเป็นใคร ทำอะไรได้บ้าง และสภาพร่างกายของเรา ณ ตอนนี้เป็นแบบไหน เมื่อสมองส่วนที่ทำหน้าที่ประเมินตนเองนี้ได้รับความเสียหาย หรือทำงานเสื่อมถอยลง สมองจะไม่สามารถรับข้อมูลใหม่ๆ เกี่ยวกับความบกพร่องที่เกิดขึ้นกับร่างกายได้ ภาพจำที่ผู้ป่วยมีต่อตัวเองจึงถูกแช่แข็งเอาไว้ในอดีต เป็นช่วงเวลาที่เขายังแข็งแรงสมบูรณ์ดี สามารถเดินเหินได้ปกติ หรือมีความคิดอ่านฉับไว

เมื่อเราเดินไปบอกเขาว่าเขาป่วย เขาจำเรื่องที่เพิ่งคุยกันเมื่อสิบนาทีก่อนไม่ได้ หรือร่างกายเขากำลังมีปัญหา ความรู้สึกของเขาคือความงุนงง สับสน และไม่เข้าใจ เพราะในโลกที่สมองของเขารับรู้และประมวลผลออกมา เขายังเป็นคนปกติที่ทำทุกอย่างได้เหมือนเดิมทุกประการ การที่เราพยายามเอาเหตุผล หลักฐาน หรือพยานบุคคลไปยืนยันว่าเขาป่วย จึงกลายเป็นการไปท้าทายความจริงในโลกของเขาโดยตรง ผลที่ตามมาก็คือความโกรธ ความหงุดหงิด และการต่อต้านอย่างรุนแรง เพราะเขารู้สึกว่ากำลังถูกกล่าวหาในสิ่งที่ไม่เป็นความจริง

สำหรับคนที่ต้องรับหน้าที่ดูแล การรับมือกับภาวะนี้ต้องใช้ความเข้าใจและพลังใจสูงมาก การพยายามเถียงเอาชนะ หรือใช้ความรุนแรงบังคับให้เขายอมรับว่าตัวเองป่วย มักจะไม่เกิดประโยชน์อะไรเลย ซ้ำยังสร้างความหวาดระแวงและรอยร้าวในความสัมพันธ์ การปรับเปลี่ยนวิธีสื่อสารอาจช่วยให้สถานการณ์ราบรื่นขึ้นได้ แทนที่จะพูดเน้นย้ำเรื่องโรคหรือความบกพร่อง ลองเปลี่ยนไปใช้ความห่วงใยในมุมอื่น หรือใช้วิธีชักชวนที่นุ่มนวลขึ้น เช่น ชวนไปตรวจสุขภาพประจำปีเพื่อให้ร่างกายแข็งแรง จะได้มีแรงไปเที่ยวด้วยกัน หรือบอกว่าหมอประจำตัวอยากนัดไปคุยเรื่องยาบำรุง แทนการบอกตรงๆ ว่าต้องไปหาหมอเพราะโรคสมองเสื่อมกำเริบ การสื่อสารแบบนี้ช่วยรักษาน้ำใจและทำให้เขารู้สึกปลอดภัยมากกว่า

การทำความเข้าใจว่าการปฏิเสธไม่ได้แปลว่าดื้อ แต่เป็นเพราะสมองของเขาไม่สามารถรับรู้ความจริงได้แล้ว น่าจะช่วยบรรเทาความโกรธและความน้อยใจของคนดูแลลงได้บ้าง ความเจ็บป่วยเป็นเรื่องที่สร้างความทุกข์ใจอยู่แล้ว ทั้งกับตัวคนที่ป่วยและคนที่คอยดูแล การดูแลด้วยความเข้าใจว่าบางครั้งโลกที่คนปกติเห็นกับโลกที่คนป่วยเห็นอาจไม่ใช่ใบเดียวกัน น่าจะช่วยให้เราประคับประคองกันไปได้ดีที่สุด ลองกลับไปทบทวนดูความรู้สึกเวลาคนใกล้ตัวยืนกรานว่าตัวเองสบายดี เรากำลังใช้เหตุผลเถียงกับความดื้อรั้น หรือเรากำลังพยายามเอาชนะบาดแผลที่มองไม่เห็นในสมองของเขากันแน่