สารตะกั่วอันตรายยังไง ทำไมเด็กเล็กต้องระวังเป็นพิเศษ

สารตะกั่วคืออะไร

สารตะกั่วเป็นโลหะหนักชนิดหนึ่งที่เคยถูกใช้ในหลายอย่าง เช่น สีทาบ้านบางชนิด ท่อเก่า แบตเตอรี่ งานอุตสาหกรรม เครื่องสำอางหรือสมุนไพรบางแหล่งที่ไม่ได้มาตรฐาน และฝุ่นจากพื้นที่ปนเปื้อน ปัญหาของตะกั่วคือร่างกายไม่ต้องการมันเลย แม้ได้รับทีละน้อยแต่สะสมเรื่อย ๆ ก็ทำให้เกิดผลเสียต่อสุขภาพได้

ตะกั่วอันตรายเป็นพิเศษในเด็กเล็ก เพราะสมองและระบบประสาทยังอยู่ในช่วงพัฒนา เด็กยังมีพฤติกรรมเอามือหรือของเข้าปากง่าย และร่างกายดูดซึมตะกั่วได้มากกว่าผู้ใหญ่ หากได้รับตะกั่วต่อเนื่อง อาจกระทบการเรียนรู้ พฤติกรรม การเจริญเติบโต และสุขภาพระยะยาว

ตะกั่วเข้าสู่ร่างกายได้จากอะไร

• ฝุ่นหรือเศษสีเก่าที่มีตะกั่ว โดยเฉพาะบ้านหรืออาคารเก่า
• น้ำดื่มจากท่อหรืออุปกรณ์ประปาเก่าบางประเภท
• ดินหรือฝุ่นใกล้พื้นที่อุตสาหกรรม ถนน หรือแหล่งปนเปื้อน
• งานซ่อมแซมบ้านที่ขูดสีเก่าโดยไม่ป้องกันฝุ่น
• แบตเตอรี่เก่า งานหลอมโลหะ หรืองานช่างบางประเภท
• ของเล่น เครื่องประดับ ภาชนะ หรือผลิตภัณฑ์ที่ไม่ได้มาตรฐาน
• สมุนไพร ยาพื้นบ้าน หรือเครื่องสำอางบางชนิดที่ปนเปื้อนโลหะหนัก

สำหรับเด็กเล็ก แหล่งเสี่ยงที่พบได้บ่อยคือฝุ่นในบ้าน เศษสีเก่า และมือที่เปื้อนฝุ่นแล้วเอาเข้าปาก ดังนั้นบ้านที่มีเด็กเล็กควรให้ความสำคัญกับฝุ่นและสีเก่าเป็นพิเศษ

ตะกั่วทำร้ายร่างกายอย่างไร

ตะกั่วสามารถกระทบหลายระบบในร่างกาย เช่น สมอง ระบบประสาท เลือด ไต กระดูก และระบบย่อยอาหาร ในเด็ก ผลที่น่ากังวลคือพัฒนาการช้า สมาธิสั้น เรียนรู้ยาก พฤติกรรมเปลี่ยน หงุดหงิดง่าย หรือมีปัญหาด้านภาษาและความจำ

ในผู้ใหญ่ การได้รับตะกั่วต่อเนื่องอาจทำให้ปวดท้อง ท้องผูก อ่อนเพลีย ปวดศีรษะ ชาปลายมือปลายเท้า ความดันโลหิตสูง ไตทำงานแย่ลง หรือมีปัญหาเกี่ยวกับระบบสืบพันธุ์ได้ ความรุนแรงขึ้นอยู่กับปริมาณและระยะเวลาที่ได้รับ

อาการที่ควรสงสัย

• เด็กพัฒนาการช้า เรียนรู้ช้าลง หรือสมาธิลดลง
• เบื่ออาหาร น้ำหนักขึ้นช้า หรืออ่อนเพลียผิดปกติ
• ปวดท้อง ท้องผูก คลื่นไส้ หรืออาเจียนบ่อย
• หงุดหงิดง่าย นอนหลับยาก หรือพฤติกรรมเปลี่ยน
• ซีด หรือดูเหนื่อยง่าย
• ผู้ใหญ่มีชาปลายมือปลายเท้า ปวดศีรษะ หรือความดันสูงร่วมกับประวัติสัมผัสตะกั่ว

อาการเหล่านี้ไม่ได้แปลว่าเป็นพิษจากตะกั่วเสมอไป แต่ถ้ามีประวัติอยู่ในบ้านเก่า ซ่อมบ้าน ขูดสีเก่า ใช้น้ำจากท่อเก่า หรือมีคนในบ้านทำงานเกี่ยวกับโลหะ แบตเตอรี่ หรือสี ควรปรึกษาแพทย์เพื่อประเมินความเสี่ยง

ตรวจได้ไหมว่ามีตะกั่วในร่างกาย

การตรวจที่ใช้ประเมินได้คือการตรวจระดับตะกั่วในเลือด โดยเฉพาะในเด็กที่มีความเสี่ยงหรือมีอาการน่าสงสัย แพทย์จะพิจารณาตามอายุ อาการ ประวัติสัมผัส และระดับความเสี่ยงของพื้นที่หรือบ้านที่อยู่อาศัย

ถ้าพบว่าระดับตะกั่วสูง สิ่งสำคัญที่สุดคือหาต้นตอและหยุดการสัมผัส เพราะถ้ายังได้รับตะกั่วต่อเนื่อง การรักษาอย่างเดียวจะไม่เพียงพอ บางกรณีที่ระดับสูงมาก แพทย์อาจพิจารณาการรักษาเฉพาะทางตามความเหมาะสม

ป้องกันสารตะกั่วในชีวิตประจำวันอย่างไร

• เช็ดฝุ่นในบ้านด้วยผ้าชุบน้ำ ไม่กวาดแห้งจนฝุ่นฟุ้ง
• ล้างมือเด็กบ่อย ๆ โดยเฉพาะก่อนกินอาหารและหลังเล่นพื้น
• อย่าให้เด็กเล่นหรือกัดแทะบริเวณสีลอก สีเก่า หรือขอบหน้าต่างเก่า
• ถ้าซ่อมบ้านเก่า ควรควบคุมฝุ่นและแยกเด็กออกจากพื้นที่ทำงาน
• เลือกของเล่น ภาชนะ เครื่องสำอาง และสมุนไพรจากแหล่งที่น่าเชื่อถือ
• ถ้าสงสัยว่าน้ำจากท่อเก่าเสี่ยง ควรตรวจน้ำหรือใช้ระบบกรองที่เหมาะสม
• คนที่ทำงานสัมผัสตะกั่วควรเปลี่ยนเสื้อผ้าและอาบน้ำก่อนกลับไปใกล้เด็ก

สรุปแบบตรงไปตรงมา

สารตะกั่วเป็นโลหะหนักที่ร่างกายไม่ต้องการ และอันตรายมากโดยเฉพาะกับเด็กเล็ก เพราะอาจกระทบสมอง พัฒนาการ การเรียนรู้ และพฤติกรรมได้ แหล่งเสี่ยงที่ควรรู้คือสีเก่า ฝุ่นในบ้าน ท่อเก่า ดินปนเปื้อน งานช่าง แบตเตอรี่ และผลิตภัณฑ์ที่ไม่ได้มาตรฐาน

ถ้าบ้านมีเด็กเล็กและมีความเสี่ยงเรื่องสีเก่า ฝุ่น หรือท่อเก่า ควรป้องกันตั้งแต่เนิ่น ๆ ด้วยการลดฝุ่น ล้างมือบ่อย ตรวจแหล่งเสี่ยง และปรึกษาแพทย์หากสงสัยว่าได้รับตะกั่ว เพราะการป้องกันไม่ให้สัมผัสตะกั่วคือวิธีที่ดีที่สุด