ภาษาที่คนใช้มากที่สุดในโลก อาจไม่ใช่คำตอบเดียวเสมอไป

จำนวนผู้พูดทำให้บางภาษากลายเป็นภาษาระดับโลก แต่การนับว่า “มากที่สุด” ต้องดูวิธีนับด้วย ทั้งภาษาแม่ ภาษาที่สอง และสถานะของภาษาขนาดเล็กที่กำลังลดจำนวนผู้ใช้ลง

โลกมีภาษาที่ยังใช้งานอยู่มากกว่า 7,000 ภาษา แต่จำนวนผู้พูดของแต่ละภาษาแตกต่างกันมาก บางภาษามีผู้ใช้ระดับพันล้านคน ขณะที่บางภาษาเหลือผู้พูดเพียงชุมชนเล็ก ๆ หรืออาจเหลือแค่ไม่กี่คน

คำถามว่า “ภาษาใดมีคนใช้มากที่สุดในโลก” จึงไม่ได้มีคำตอบเดียวเสมอไป เพราะต้องดูว่ากำลังนับจากอะไร

ถ้านับเฉพาะ “ภาษาแม่” หรือภาษาที่คนใช้ตั้งแต่เกิด ภาษาจีนกลางมักถูกจัดอยู่ในกลุ่มอันดับต้นของโลก ด้วยฐานผู้พูดจำนวนมากในจีนและชุมชนชาวจีนในหลายประเทศ

แต่ถ้านับรวมทั้งเจ้าของภาษาและผู้ที่ใช้เป็นภาษาที่สอง ภาษาอังกฤษมักขึ้นมาอยู่ในอันดับสูงสุด เพราะถูกใช้กว้างในระบบการศึกษา ธุรกิจ เทคโนโลยี วิทยาศาสตร์ การท่องเที่ยว และการสื่อสารระหว่างประเทศ

นี่ทำให้ภาษาอังกฤษดูเหมือนอยู่รอบตัวมากกว่าหลายภาษา แม้จำนวนเจ้าของภาษาโดยตรงจะน้อยกว่าภาษาจีนกลางก็ตาม

ภาษาที่ “ใหญ่ที่สุด” ขึ้นอยู่กับวิธีนับ

การจัดอันดับภาษาทั่วโลกมักแยกออกเป็น 2 แบบหลัก ๆ

แบบแรกคือการนับผู้พูดภาษาแม่ หรือ first-language speakers วิธีนี้ให้ภาพว่าภาษาใดมีฐานชุมชนผู้ใช้ดั้งเดิมมากที่สุด

แบบที่สองคือการนับผู้พูดรวมทั้งหมด ทั้งภาษาแม่และภาษาที่สอง วิธีนี้สะท้อนอิทธิพลของภาษานั้นในโลกจริงมากกว่า โดยเฉพาะภาษาอังกฤษที่ผู้ใช้จำนวนมากไม่ได้เกิดมาในครอบครัวที่ใช้ภาษาอังกฤษเป็นหลัก

ภาษาที่มักอยู่ในกลุ่มใหญ่ของโลก ได้แก่ จีนกลาง อังกฤษ ฮินดี สเปน และอาหรับ แต่ลำดับอาจเปลี่ยนได้ตามปี แหล่งข้อมูล และนิยามที่ใช้ เช่น จะนับภาษาอาหรับเป็นกลุ่มเดียวหรือแยกตามสำเนียง จะนับภาษาจีนเป็นจีนกลางอย่างเดียว หรือรวมกลุ่มภาษาจีนแบบกว้าง

จุดนี้ทำให้การอ่านอันดับภาษาโลกต้องระวังมากกว่าการดูตัวเลขเพียงชุดเดียว

ภาษาอังกฤษใหญ่เพราะเป็นภาษาที่สองของคนจำนวนมาก

ภาษาอังกฤษไม่ได้โดดเด่นเพราะเจ้าของภาษามีจำนวนมากที่สุดเพียงอย่างเดียว แต่เพราะถูกใช้เป็นภาษากลางในหลายพื้นที่ของชีวิตสมัยใหม่

คนจำนวนมากเรียนภาษาอังกฤษเพื่อใช้ทำงาน อ่านเอกสาร เรียนต่อ เดินทาง ใช้อินเทอร์เน็ต หรือสื่อสารกับคนต่างชาติ

ด้วยเหตุนี้ ภาษาอังกฤษจึงมีอิทธิพลสูงในฐานะภาษาที่เชื่อมคนต่างภาษาเข้าหากัน ขณะที่ภาษาจีนกลางยังคงมีฐานผู้พูดภาษาแม่ขนาดใหญ่มาก โดยเฉพาะจากจำนวนประชากรในจีน

เมื่อดูจากมุมนี้ ภาษาที่ “มีคนใช้มากที่สุด” จึงอาจหมายถึงคนละเรื่องกัน ระหว่างภาษาที่คนเกิดมาใช้มากที่สุด กับภาษาที่คนทั่วโลกใช้เพื่อเชื่อมต่อกันมากที่สุด

อีกด้านของโลกภาษา คือภาษาที่กำลังหายไป

ในขณะที่ภาษาขนาดใหญ่มีผู้ใช้เพิ่มขึ้นหรือคงอิทธิพลในระบบโลก ภาษาขนาดเล็กจำนวนมากกลับอยู่ในภาวะเปราะบาง

UNESCO ระบุว่า อย่างน้อยราว 40% ของภาษาทั่วโลกอยู่ในภาวะเสี่ยง และมีการประเมินว่าภาษาหนึ่งอาจหายไปโดยเฉลี่ยทุก 2 สัปดาห์

การหายไปของภาษาไม่ได้เกิดขึ้นแบบฉับพลันเสมอไป หลายกรณีเริ่มจากคนรุ่นใหม่ใช้ภาษาหลักของประเทศมากขึ้น ใช้ภาษาท้องถิ่นน้อยลงในบ้าน โรงเรียน หรือพื้นที่สาธารณะ

เมื่อไม่มีคนรุ่นใหม่รับช่วงต่อ ภาษาเดิมอาจค่อย ๆ เหลือเพียงผู้สูงอายุไม่กี่คน และเมื่อผู้พูดรุ่นสุดท้ายจากไป ภาษานั้นอาจไม่เหลือการใช้งานจริงในชีวิตประจำวันอีก

ทำไมภาษาขนาดเล็กจึงสำคัญ

ภาษาไม่ได้เป็นเพียงชุดคำศัพท์หรือไวยากรณ์ แต่ยังเก็บความทรงจำของชุมชน วิธีเรียกสิ่งแวดล้อม ความเชื่อ นิทานพื้นบ้าน พิธีกรรม และวิธีมองโลกของผู้คนในแต่ละพื้นที่

บางภาษามีคำเฉพาะสำหรับพืช สัตว์ ฤดูกาล ภูมิประเทศ หรือความสัมพันธ์ในชุมชนที่ภาษาใหญ่บางภาษาอาจไม่มีคำตรงตัว

เมื่อภาษาหนึ่งหายไป สิ่งที่หายตามไปจึงไม่ใช่แค่เสียงพูด แต่รวมถึงความรู้และประสบการณ์ที่สะสมผ่านคนหลายรุ่น

โลกเชื่อมต่อมากขึ้น แต่ภาษาอาจเหลือน้อยลง

ความเปลี่ยนแปลงของภาษาเกิดพร้อมกับโลกที่เชื่อมต่อกันมากขึ้น เด็กจำนวนมากต้องใช้ภาษาหลักเพื่อเรียนหนังสือ ทำงาน หรือเข้าถึงโอกาสทางเศรษฐกิจ

ในหลายประเทศ จึงมีความพยายามบันทึกเสียง ทำพจนานุกรม สอนภาษาท้องถิ่นในโรงเรียน ใช้สื่อดิจิทัล หรือให้ชุมชนมีส่วนร่วมในการฟื้นฟูภาษาเดิมของตน

สำหรับผู้อ่านไทย เรื่องนี้อยู่ไม่ไกลตัวนัก เพราะประเทศไทยเองก็มีความหลากหลายของภาษาถิ่นและภาษาของกลุ่มชาติพันธุ์หลายกลุ่ม การใช้ภาษาไทยกลางในระบบสาธารณะช่วยให้สื่อสารร่วมกันได้สะดวก แต่ภาษาท้องถิ่นก็ยังเป็นส่วนหนึ่งของชีวิต วัฒนธรรม และความทรงจำของผู้คนจำนวนมาก

ดังนั้น ภาษาที่มีคนใช้มากที่สุดในโลกอาจบอกให้เห็นอิทธิพลของประชากร เศรษฐกิจ และการศึกษาโลก ส่วนภาษาที่เหลือผู้พูดน้อยที่สุดบอกให้เห็นอีกด้านหนึ่งของมนุษย์ คือความหลากหลายที่ยังคงอยู่ แต่ต้องพึ่งพาการส่งต่อจากคนรุ่นหนึ่งไปยังอีกรุ่นหนึ่ง

KEY TAKEAWAYS:

• โลกมีภาษาที่ยังใช้งานอยู่มากกว่า 7,000 ภาษา แต่จำนวนผู้พูดแตกต่างกันมาก
• ภาษาจีนกลางมักโดดเด่นเมื่อดูจากผู้พูดภาษาแม่ ส่วนภาษาอังกฤษมักนำเมื่อรวมผู้ใช้ภาษาที่สอง
• การจัดอันดับภาษาเปลี่ยนได้ตามวิธีนับ นิยามภาษา และแหล่งข้อมูล
• UNESCO ระบุว่าภาษาจำนวนมากทั่วโลกอยู่ในภาวะเสี่ยง และภาษาอาจหายไปโดยเฉลี่ยทุก 2 สัปดาห์
• ภาษาขนาดเล็กมีคุณค่าทางวัฒนธรรม เพราะเก็บความรู้ ความทรงจำ และวิธีมองโลกของชุมชนไว้