หุ่นยนต์ตัวแรกของโลกคือใคร? คำตอบไม่ได้มีแค่ตัวเดียว

ถ้าถามว่าหุ่นยนต์ตัวแรกของโลกคืออะไร คำตอบอาจไม่ใช่ชื่อเดียว เพราะหุ่นยนต์เพื่อโชว์ หุ่นยนต์กลไกโบราณ และหุ่นยนต์อุตสาหกรรม ต่างมีจุดเริ่มต้นคนละแบบ

เวลาพูดว่า “หุ่นยนต์ตัวแรกของโลก” หลายคนอาจนึกถึงเครื่องจักรหน้าตาคล้ายมนุษย์ เดินได้ พูดได้ หรือทำงานแทนคนได้ทันที แต่ในประวัติศาสตร์จริง คำตอบไม่ได้มีเพียงชื่อเดียว เพราะคำว่า “หุ่นยนต์” ถูกใช้กับสิ่งประดิษฐ์หลายแบบ ตั้งแต่กลไกโบราณ ไปจนถึงแขนกลในโรงงานยุคใหม่

ถ้าแยกตามนิยาม จะเห็นภาพชัดขึ้นว่า โลกไม่ได้มีหุ่นยนต์ตัวแรกแบบเดียว แต่มี “จุดเริ่มต้น” หลายหมุดหมายที่สำคัญคนละด้าน

หนึ่งในชื่อที่ถูกพูดถึงบ่อยคือ Elektro หุ่นยนต์รูปร่างคล้ายมนุษย์ของบริษัท Westinghouse Electric Corporation ในสหรัฐอเมริกา สร้างขึ้นช่วงปลายทศวรรษ 1930 และกลายเป็นดาวเด่นของงาน New York World’s Fair ปี 1939 แหล่งข้อมูลด้านประวัติศาสตร์เทคโนโลยีระบุว่า Elektro สูงราว 7 ฟุต หรือประมาณ 2.1 เมตร พูดได้ราว 700 คำด้วยระบบแผ่นเสียง 78 รอบ เดินตามคำสั่งเสียง ขยับศีรษะและแขน สูบบุหรี่ และเป่าลูกโป่งได้

ในสายตาคนยุคนั้น Elektro ไม่ใช่เครื่องจักรธรรมดา แต่มันเป็นภาพจำของ “อนาคต” ที่มนุษย์เริ่มจินตนาการว่าเครื่องจักรอาจมีรูปร่างคล้ายเรา ทำท่าทางคล้ายเรา และตอบสนองต่อคำสั่งได้ แม้เมื่อมองด้วยมาตรฐานปัจจุบัน Elektro จะยังห่างไกลจากหุ่นยนต์อัจฉริยะ แต่มันมีคุณค่าทางสัญลักษณ์สูงมาก

อย่างไรก็ตาม ถ้าถามในมุมวิศวกรรมและอุตสาหกรรม ชื่อที่มักถูกยกเป็นจุดเริ่มต้นสำคัญคือ Unimate หุ่นยนต์อุตสาหกรรมตัวแรก ๆ ที่ถูกนำไปใช้งานจริงในโรงงาน โดยเกี่ยวข้องกับ George Devol และ Joseph Engelberger ก่อนจะถูกใช้ในสายการผลิตของ General Motors เมื่อปี 1961 แหล่งข้อมูลจากวงการอุตสาหกรรมหุ่นยนต์ระบุว่า Unimate เป็นหุ่นยนต์อุตสาหกรรมรุ่นบุกเบิกที่ปูทางให้การผลิตสมัยใหม่

หน้าตาของ Unimate ไม่ได้เหมือนมนุษย์ มันเป็นแขนกลขนาดใหญ่ ใช้ทำงานซ้ำ ๆ ที่เสี่ยงหรือหนักเกินไปสำหรับคน เช่น การจัดการชิ้นส่วนโลหะร้อนในกระบวนการผลิตรถยนต์ จุดสำคัญจึงไม่ใช่ความเหมือนมนุษย์ แต่คือการเปลี่ยนแนวคิดว่า “เครื่องจักร” สามารถรับหน้าที่บางอย่างในสายการผลิตแทนแรงงานคนได้อย่างเป็นระบบ

นี่คือจุดที่ทำให้ Unimate สำคัญมาก เพราะมันไม่ได้เป็นเพียงของโชว์ในงานนิทรรศการ แต่เข้าไปอยู่ในโรงงานจริง ทำงานจริง และกลายเป็นรากฐานของหุ่นยนต์อุตสาหกรรมที่เราเห็นในโรงงานรถยนต์ อิเล็กทรอนิกส์ และคลังสินค้าในเวลาต่อมา

แต่ถ้าย้อนประวัติศาสตร์ให้ไกลกว่านั้น คำว่า “หุ่นยนต์” อาจพาเราไปถึงโลกโบราณ ผ่านสิ่งที่เรียกว่า automaton หรือกลไกอัตโนมัติ หนึ่งในตัวอย่างที่ถูกอ้างถึงบ่อยคือ “นกพิราบไม้” ของ Archytas of Tarentum นักปราชญ์กรีกโบราณ Britannica ระบุว่า หนึ่งในหลักฐานอ้างอิงยุคแรกเกี่ยวกับ automaton คือแบบจำลองนกพิราบทำจากไม้ของ Archytas ซึ่งมีบันทึกว่าอาจเคลื่อนที่ด้วยไอน้ำหรืออากาศอัด

จุดนี้ต้องเขียนอย่างระวัง เพราะนกพิราบของ Archytas ไม่ใช่หุ่นยนต์ในความหมายสมัยใหม่ และข้อมูลจำนวนมากมาจากบันทึกทางประวัติศาสตร์ ไม่ใช่หลักฐานวัตถุที่ยังสมบูรณ์ให้ตรวจสอบได้โดยตรง ดังนั้นจึงควรเรียกว่าเป็นหนึ่งใน “กลไกอัตโนมัติยุคแรก” มากกว่าจะฟันธงว่าเป็นหุ่นยนต์ตัวแรกแบบเดียวกับที่เราเข้าใจกันทุกวันนี้

เมื่อมองทั้ง 3 ตัวอย่าง จะเห็นว่าแต่ละชื่อเด่นคนละแบบ Elektro เด่นในฐานะหุ่นยนต์รูปร่างคล้ายมนุษย์ที่ทำให้คนทั่วไปเห็นภาพอนาคต Unimate เด่นในฐานะหุ่นยนต์อุตสาหกรรมที่ทำงานจริง และนกพิราบของ Archytas เด่นในฐานะแนวคิดกลไกอัตโนมัติจากโลกโบราณ

สำหรับผู้อ่านไทย เรื่องนี้น่าสนใจในช่วงที่หุ่นยนต์และ AI กลายเป็นเรื่องใกล้ตัวมากขึ้น ตั้งแต่หุ่นยนต์บริการในร้านอาหาร ไปจนถึงแขนกลในโรงงานและซอฟต์แวร์อัตโนมัติในที่ทำงาน การรู้ประวัติศาสตร์ของหุ่นยนต์ช่วยให้เห็นว่า เทคโนโลยีเหล่านี้ไม่ได้เกิดขึ้นทันที แต่ค่อย ๆ พัฒนาจากความอยากให้เครื่องจักร “เคลื่อนไหวเอง” ไปสู่การทำงานแทนมนุษย์ในงานที่ซ้ำ อันตราย หรือใช้แรงมาก

ดังนั้น ถ้าจะสรุปให้ไม่เข้าใจผิด คำตอบคือ ถ้าหมายถึงหุ่นยนต์รูปร่างคล้ายมนุษย์ที่สร้างความฮือฮาในยุคแรก ๆ Elektro ปี 1939 คือชื่อสำคัญมาก แต่ถ้าหมายถึงหุ่นยนต์ที่ใช้งานจริงในอุตสาหกรรม Unimate ปี 1961 คือหมุดหมายหลัก ส่วนถ้าย้อนกลับไปถึงแนวคิดกลไกอัตโนมัติในโลกโบราณ นกพิราบของ Archytas คือหนึ่งในเรื่องเล่าที่เก่าแก่ที่สุด

คำว่า “ตัวแรกของโลก” จึงไม่ใช่คำตอบเดียว แต่เป็นคำถามที่ต้องถามต่อว่า เรากำลังพูดถึงหุ่นยนต์แบบไหน

• “หุ่นยนต์ตัวแรกของโลก” ต้องดูนิยามก่อนว่าเป็นหุ่นยนต์แบบใด
• Elektro ปี 1939 เป็นหุ่นยนต์รูปร่างคล้ายมนุษย์ที่โด่งดังมากในยุคแรก
• Unimate ปี 1961 เป็นหมุดหมายสำคัญของหุ่นยนต์อุตสาหกรรมที่ใช้งานจริง
• นกพิราบไม้ของ Archytas มักถูกอ้างถึงในฐานะกลไกอัตโนมัติโบราณ ไม่ใช่หุ่นยนต์สมัยใหม่โดยตรง
• ประวัติหุ่นยนต์ช่วยให้เข้าใจว่า AI และระบบอัตโนมัติในปัจจุบันมีรากมาจากความพยายามยาวนานของมนุษย์