ฟันแข็งที่สุดในร่างกาย แต่ทำไมผุแล้วไม่งอกกลับมาเอง

เคลือบฟัน หรือ enamel เป็นส่วนที่แข็งมาก ทำหน้าที่เหมือนเกราะป้องกันแรงบดเคี้ยว ความร้อน ความเย็น และกรดจากอาหาร แต่ความแข็งนี้แลกมากับข้อจำกัดใหญ่ คือเมื่อเคลือบฟันโตเต็มที่แล้ว แทบไม่มีเซลล์มีชีวิตคอยซ่อมแซมอยู่ข้างใน

พูดง่าย ๆ คือฟันไม่ได้เหมือนผิวหนังที่มีเซลล์คอยสร้างเนื้อเยื่อใหม่ตลอดเวลา และไม่ได้เหมือนกระดูกที่มีกระบวนการซ่อมเมื่อแตกหรือร้าว หากเคลือบฟันถูกกรดกัดกร่อนจนเป็นโพรงผุจริง ๆ ร่างกายจะไม่สร้างเคลือบฟันก้อนใหม่ขึ้นมาอุดรูนั้นให้เอง

จุดที่หลายคนมักเข้าใจผิดคือเรื่องฟลูออไรด์ ฟลูออไรด์ช่วยฟันได้จริง แต่ไม่ได้แปลว่าทำให้ฟันที่ผุเป็นรูแล้วงอกกลับมาเหมือนเดิม

ในระยะแรกของฟันผุ กรดจากแบคทีเรียจะค่อย ๆ ดึงแร่ธาตุออกจากผิวฟัน ถ้ายังไม่ลึกจนเป็นโพรงชัดเจน ฟลูออไรด์ น้ำลาย และแร่ธาตุบางส่วนสามารถช่วยเติมแร่กลับเข้าสู่ผิวฟันได้ กระบวนการนี้เรียกว่า remineralization หรือการคืนแร่ธาตุให้ผิวฟัน

นี่คือเหตุผลที่ยาสีฟันฟลูออไรด์มีประโยชน์ เพราะช่วยให้ผิวฟันทนกรดได้ดีขึ้น และอาจหยุดรอยผุระยะเริ่มต้นไม่ให้ลุกลาม แต่ถ้าฟันผุลึกจนเกิดรูแล้ว การแปรงฟันหรือใช้ฟลูออไรด์อย่างเดียวไม่สามารถปิดรูผุนั้นได้ จำเป็นต้องให้ทันตแพทย์ประเมินว่าจะอุดฟัน รักษารากฟัน ครอบฟัน หรือรักษาแบบอื่นตามระดับความเสียหาย

ฟันไม่ได้ “ตายทั้งซี่” เพราะข้างในยังมีเนื้อฟันและโพรงประสาทฟัน ซึ่งมีเส้นเลือดและเส้นประสาทอยู่ บางกรณีฟันอาจตอบสนองต่อการระคายเคืองด้วยการสร้างเนื้อฟันชั้นรองขึ้นมาป้องกันโพรงประสาท แต่สิ่งนี้ไม่ใช่การสร้างเคลือบฟันใหม่กลับมาเหมือนเดิม

วิธีจำง่าย ๆ คือ ฟันอาจป้องกันตัวจากข้างในได้บ้าง แต่เกราะด้านนอกที่เสียไปแล้วซ่อมกลับแบบสมบูรณ์เองไม่ได้

เพราะแบบนี้ การดูแลฟันจึงไม่ใช่เรื่องเล็ก แม้จะเป็นคำแนะนำเดิม ๆ ที่ได้ยินมาตลอด แต่ยังเป็นวิธีที่คุ้มที่สุดสำหรับอวัยวะที่ซ่อมตัวเองได้จำกัดมาก

สิ่งที่ควรทำเป็นประจำ ได้แก่ แปรงฟันด้วยยาสีฟันฟลูออไรด์วันละ 2 ครั้ง ใช้ไหมขัดฟันหรืออุปกรณ์ทำความสะอาดซอกฟัน ลดการจิบเครื่องดื่มหวานหรือเปรี้ยวบ่อย ๆ และตรวจฟันตามคำแนะนำของทันตแพทย์ โดยเฉพาะคนที่มีฟันผุบ่อย เหงือกร่น ปากแห้ง หรือกินของหวานเป็นประจำ

สัญญาณที่ไม่ควรปล่อยไว้คือ เสียวฟันเมื่อกินของเย็นหรือหวาน มีจุดดำหรือร่องลึกบนฟัน มีกลิ่นปากเรื้อรัง เศษอาหารติดซอกเดิมบ่อย ๆ หรือเริ่มปวดฟันเป็นพัก ๆ เพราะยิ่งปล่อยให้รูผุลึก การรักษามักซับซ้อนและแพงขึ้น

ฟันจึงเป็นส่วนหนึ่งของร่างกายที่ทั้งแข็งแรงและเปราะบางในเวลาเดียวกัน แข็งพอจะบดอาหารได้ทุกวัน แต่ถ้าดูแลผิดทาง มันไม่สามารถย้อนเวลากลับไปซ่อมตัวเองเหมือนผิวหนังหรือกระดูกได้ การป้องกันวันละไม่กี่นาทีจึงมีค่ากว่าการรอให้ฟันพังแล้วค่อยแก้หลายเท่า