กรุงเทพฯ จะจมน้ำจริงไหม แยกความเชื่อกับความเสี่ยงที่ต้องรับมือ

ฝนตกหนักทีไร กรุงเทพฯ มักกลับมาอยู่ในคำถามเดิมว่า “เมืองจะจมน้ำจริงไหม” คำตอบที่ตรงกว่า คือเมืองไม่ได้กำลังหายลงทะเลในเร็ววัน แต่กำลังเจอความเสี่ยงน้ำท่วมที่ซับซ้อนขึ้นกว่าเดิม

คำว่า “กรุงเทพฯ จมน้ำ” จึงควรแยกเป็น 2 เรื่อง คนละความหมายกัน

เรื่องแรกคือความเชื่อและคำทำนายที่คนไทยคุ้นกันมานาน ภาพถนนกลายเป็นคลอง รถติดกลางน้ำ หรือบ้านที่ต้องยกของหนีน้ำ ทำให้หลายคนรู้สึกว่าเรื่อง “เมืองบาดาล” อาจไม่ไกลตัว

แต่เรื่องที่สองคือข้อเท็จจริงทางวิทยาศาสตร์ ซึ่งไม่ได้บอกว่าเมืองหลวงจะจมหายไปแบบฉับพลัน หากบอกว่า กรุงเทพฯ เป็นเมืองลุ่มต่ำใกล้อ่าวไทย มีแม่น้ำเจ้าพระยาเป็นทางระบายน้ำหลัก และต้องรับแรงกดดันจากฝนหนัก น้ำเหนือ น้ำทะเลหนุน และการขยายตัวของเมืองพร้อมกัน

กรุงเทพฯ เสี่ยงน้ำท่วมเพราะอะไร

สาเหตุสำคัญไม่ได้มีเพียง “ฝนตกหนัก” อย่างเดียว แต่เป็นการเจอกันของหลายปัจจัย

กรุงเทพฯ เป็นพื้นที่ลุ่มต่ำ เมื่อฝนตกมากในเวลาสั้น ๆ น้ำจึงระบายยากกว่าพื้นที่สูง เมืองยังมีถนน อาคาร คอนโด หมู่บ้าน และพื้นที่คอนกรีตจำนวนมาก ทำให้น้ำซึมลงดินได้น้อยลง พื้นที่รับน้ำตามธรรมชาติถูกแทนที่ด้วยสิ่งปลูกสร้างมากขึ้น

อีกปัจจัยคือการทรุดตัวของแผ่นดิน ในอดีตกรุงเทพฯ และปริมณฑลเคยมีปัญหาจากการสูบน้ำบาดาลจำนวนมาก ทำให้ระดับน้ำใต้ดินลดลงและดินอ่อนยุบตัว ข้อมูลของกรมทรัพยากรน้ำบาดาลระบุว่า การควบคุมการใช้น้ำบาดาลและการเก็บค่าธรรมเนียมในพื้นที่วิกฤตช่วยให้อัตราการทรุดตัวลดลงจากช่วงรุนแรงในอดีต แต่บางพื้นที่ยังมีการทรุดตัวและยังเพิ่มความเสี่ยงน้ำท่วมได้

พูดง่าย ๆ คือ กรุงเทพฯ ไม่ได้ทรุดลงแบบควบคุมไม่ได้เหมือนภาพจำเดิม แต่ปัญหานี้ยังไม่ใช่เรื่องที่ควรมองข้าม

ส่วนปัจจัยระยะยาวที่สำคัญขึ้นเรื่อย ๆ คือระดับน้ำทะเลสูงขึ้น IPCC อธิบายว่า ระดับน้ำทะเลโลกสูงขึ้นจากการขยายตัวของน้ำทะเลเมื่ออุณหภูมิสูงขึ้น และการละลายของธารน้ำแข็งกับแผ่นน้ำแข็ง โดยระดับน้ำทะเลที่สูงขึ้นทำให้เหตุการณ์น้ำทะเลหนุนและน้ำท่วมชายฝั่งมีความถี่และความรุนแรงมากขึ้นได้

สำหรับกรุงเทพฯ เรื่องนี้สำคัญมาก เพราะเมืองอยู่ปลายน้ำของแม่น้ำเจ้าพระยา ใกล้อ่าวไทย เมื่อน้ำทะเลหนุนสูง การผลักน้ำจากแม่น้ำออกทะเลจะยากขึ้น ถ้าวันนั้นมีฝนหนัก น้ำเหนือไหลลงมา และน้ำทะเลหนุนพร้อมกัน เมืองก็มีโอกาสเกิดน้ำท่วมขังง่ายขึ้น แม้แผ่นดินไม่ได้ “จมหาย” ทันที

แผนด้านสภาพภูมิอากาศของกรุงเทพมหานครเองก็ยอมรับว่า กรุงเทพฯ เป็นเมืองที่มีความเสี่ยงสูงจากน้ำท่วมเมือง และจำเป็นต้องปรับตัวต่อผลกระทบจาก climate change ควบคู่กับการลดการปล่อยก๊าซเรือนกระจก

สิ่งที่คนมักเข้าใจผิดคือ การเห็นน้ำท่วมถนนหลังฝนตกหนัก ไม่ได้แปลว่าเมืองกำลังจะจมทะเลทันที แต่มันเป็นสัญญาณว่า ระบบเมืองกำลังรับน้ำหนักมากขึ้น ทั้งจากฝนที่ตกหนักในเวลาสั้น พื้นที่ระบายน้ำจำกัด คลองที่ตื้นเขิน จุดต่ำของถนน และช่วงเวลาน้ำทะเลหนุน

สำหรับคนอยู่กรุงเทพฯ หรือปริมณฑล สิ่งที่ควรสังเกตหลังฝนตกหนักคือ

บ้านหรือคอนโดอยู่ใกล้คลอง ทางน้ำ หรือจุดต่ำของถนนหรือไม่
หน้าบ้านมีน้ำขังซ้ำที่เดิมทุกครั้งหรือไม่
ท่อระบายน้ำหน้าบ้านอุดตันจากใบไม้ ขยะ หรือดินโคลนหรือไม่
ช่วงน้ำทะเลหนุนสูง น้ำในคลองหรือท่อระบายช้ากว่าปกติหรือไม่
มีแผนยกปลั๊กไฟ เอกสารสำคัญ และของใช้จำเป็นไว้ที่สูงหรือยัง

คำตอบที่สมเหตุสมผลที่สุดจึงไม่ใช่ “กรุงเทพฯ จะจมหายแน่นอน” และไม่ใช่ “ไม่มีอะไรต้องกังวล” แต่คือ กรุงเทพฯ ยังอยู่ได้ หากเมืองปรับตัวจริงจังกับน้ำมากขึ้น

การรับมือไม่ได้จบแค่การสูบน้ำหลังฝนตก แต่ต้องรวมถึงการดูแลคลองและทางระบายน้ำ เพิ่มพื้นที่รับน้ำ ปรับผังเมืองให้สอดคล้องกับทางน้ำ ควบคุมการใช้น้ำบาดาลต่อเนื่อง และเตรียมระบบเมืองให้รับมือกับฝนหนัก น้ำเหนือ และน้ำทะเลหนุนที่อาจเกิดพร้อมกัน

ความเชื่อเรื่องเมืองบาดาลอาจทำหน้าที่เตือนใจให้คนไม่ประมาท แต่การอยู่กับน้ำในอนาคตต้องใช้ข้อมูลและการจัดการจริง กรุงเทพฯ ไม่ได้เป็นเมืองที่ต้องรอชะตากรรมอย่างเดียว หากยังเป็นเมืองที่เลือกทางรอดได้ ผ่านการปรับตัวตั้งแต่ระดับเมืองไปจนถึงระดับบ้านของเราเอง