ทำไมน้ำลายในปากดูไม่มีกลิ่น แต่พอออกมาข้างนอกกลับเหม็นขึ้นมาทันที

หลายคนอาจเคยสังเกตเรื่องแปลกอย่างหนึ่ง น้ำลายที่อยู่ในปากตลอดเวลาแทบไม่รู้สึกว่ามีกลิ่นหรือรสชาติอะไรเป็นพิเศษ แต่หากลองบ้วนน้ำลายลงบนหลังมือ ทิ้งไว้สักครู่แล้วดม กลับพบว่ามีกลิ่นเฉพาะตัวที่บางครั้งถึงกับไม่น่าพึงพอใจ

คำถามคือ เกิดอะไรขึ้นกันแน่ สารเคมีในน้ำลายเปลี่ยนสภาพเมื่อเจออากาศ หรือจริง ๆ แล้วเราแค่ไม่สามารถดมกลิ่นของปากตัวเองได้

คำตอบคือ ทั้งสองอย่างมีส่วนเกี่ยวข้อง แต่สาเหตุหลักไม่ได้มาจากน้ำลายบริสุทธิ์เอง น้ำลายส่วนใหญ่ประกอบด้วยน้ำมากกว่า 99 เปอร์เซ็นต์ พร้อมด้วยเกลือ แร่ธาตุ โปรตีน เอนไซม์ และสารต่าง ๆ ที่ช่วยในการย่อยอาหารและปกป้องช่องปาก

ตัวน้ำลายสด ๆ ที่เพิ่งถูกสร้างจากต่อมน้ำลายแทบไม่มีกลิ่นแรงเลย แต่ในช่องปากของมนุษย์มีผู้อยู่อาศัยอีกจำนวนมหาศาล นั่นคือแบคทีเรียหลายร้อยสายพันธุ์ที่อาศัยอยู่บนลิ้น ฟัน เหงือก และเยื่อบุช่องปาก

แบคทีเรียเหล่านี้กินเศษอาหาร เซลล์ผิวที่หลุดลอก และโปรตีนต่าง ๆ ภายในปาก ระหว่างกระบวนการดังกล่าว พวกมันจะผลิตสารประกอบระเหยหลายชนิดออกมา ซึ่งบางชนิดมีกลิ่นค่อนข้างแรงและเป็นหนึ่งในสาเหตุของกลิ่นปาก

ขณะที่น้ำลายยังอยู่ในปาก สมองของเรามักลดความไวต่อกลิ่นที่สัมผัสอยู่ตลอดเวลา ปรากฏการณ์นี้เรียกว่า Sensory Adaptation หรือการปรับตัวของระบบประสาท หากต้องรับกลิ่นเดิมต่อเนื่องนาน ๆ สมองจะค่อย ๆ ลดความสนใจต่อกลิ่นนั้นลง

นี่เป็นเหตุผลเดียวกับที่หลายคนไม่ค่อยได้กลิ่นน้ำหอมของตัวเองหลังฉีดไปสักพัก หรือไม่รู้สึกถึงกลิ่นภายในบ้านตัวเองเท่ากับแขกที่เพิ่งเดินเข้ามา

เมื่อคุณนำน้ำลายออกมานอกปาก สภาพแวดล้อมจะเปลี่ยนทันที น้ำเริ่มระเหย ความเข้มข้นของสารต่าง ๆ เพิ่มขึ้น และสารประกอบที่ระเหยได้บางชนิดจะกระจายตัวสู่อากาศได้ง่ายขึ้น ทำให้จมูกสามารถรับรู้กลิ่นได้ชัดเจนกว่าเดิม

นอกจากนี้ น้ำลายที่ติดออกมายังไม่ได้มีแต่น้ำลายล้วน ๆ แต่ยังอาจมีแบคทีเรีย เศษเซลล์ และสารอินทรีย์จากภายในช่องปากปะปนอยู่ด้วย เมื่อสัมผัสอากาศ กระบวนการทางเคมีและชีวภาพบางอย่างยังคงดำเนินต่อไปอีกระยะหนึ่ง ทำให้กลิ่นเด่นชัดขึ้นได้

ที่น่าสนใจคือ หากนำน้ำลายที่สะอาดจริง ๆ จากต่อมน้ำลายโดยตรงในสภาวะปลอดเชื้อ กลิ่นจะน้อยกว่ามาก ปัญหาส่วนใหญ่จึงไม่ได้มาจากตัวน้ำลายเอง แต่มาจากสิ่งที่น้ำลายพาออกมาจากระบบนิเวศขนาดย่อมภายในช่องปากของเรา

ดังนั้น เหตุผลที่น้ำลายดูไม่มีกลิ่นในปาก แต่กลับเหม็นขึ้นมาเมื่อออกมาข้างนอก ไม่ใช่เพราะน้ำลายเปลี่ยนเป็นสารชนิดใหม่ทันทีเมื่อเจออากาศ แต่เป็นเพราะสมองเคยชินกับกลิ่นในปากอยู่แล้ว ประกอบกับการระเหยของสารประกอบจากแบคทีเรียและเศษสารอินทรีย์ที่ถูกปลดปล่อยออกมาได้ชัดเจนขึ้นเมื่ออยู่นอกช่องปาก จนทำให้เรารับรู้กลิ่นนั้นได้เต็มที่เป็นครั้งแรก